બોમ્બે હાઈકોર્ટે ૨૦૦૬ના માલેગાંવ બોમ્બ વિસ્ફોટ કેસના ચાર હિન્દુ આરોપીઓને મુક્ત કર્યા છે, જેમાં ૩૧ લોકો માર્યા ગયાં હતાં અને ૩૦૦ થી વધુ ઘાયલ થયાં હતાં. હાઈ કોર્ટે કહ્યું કે આરોપીઓ સામે કેસ ચલાવવા માટે પૂરતા પુરાવા નથી. હાઈ કોર્ટે કહ્યું કે વિસ્ફોટની તપાસ કરી રહેલી બે એજન્સીઓ, રાષ્ટ્રીય તપાસ એજન્સી અને આતંકવાદ વિરોધી ટુકડીએ સંપૂર્ણપણે વિરોધાભાસી વાર્તાઓ રજૂ કરી હતી.
આતંકવાદ વિરોધી ટુકડી (ATS) અને સેન્ટ્રલ બ્યુરો ઓફ ઇન્વેસ્ટિગેશન (CBI) એ આરોપ લગાવ્યો હતો કે આ ગુનો નવ મુસ્લિમ પુરુષો દ્વારા કરવામાં આવ્યો હતો, ત્યારે રાષ્ટ્રીય તપાસ એજન્સીએ અલગ વલણ અપનાવ્યું હતું અને ચાર હિન્દુ પુરુષો પર માલેગામમાં વિસ્ફોટો કરવાનો આરોપ મૂક્યો હતો. ૨૦૧૬ માં મહારાષ્ટ્રની એક સેશન્સ કોર્ટે NIA ની ચાર્જશીટનો ઉલ્લેખ કરીને નવ મુસ્લિમ પુરુષોને મુક્ત કર્યા હતા, જેમાં કહેવામાં આવ્યું કે તેમના પર માત્ર શંકાના આધારે આરોપ મૂકવામાં આવ્યો છે. હવે ચાર હિન્દુ આરોપીઓ પણ મુક્ત થતાં આ વિસ્ફોટનું રહસ્ય કાયમ માટે રહસ્ય જ રહેશે. રસપ્રદ વાત એ છે કે ATS એ આ નવ મુસ્લિમ પુરુષોને મુક્ત કરવાનો વિરોધ કર્યો હતો, જ્યારે NIA એ તેમને ટેકો આપ્યો હતો.
૮ સપ્ટેમ્બર, ૨૦૦૬ના રોજ મહારાષ્ટ્રના માલેગાંવમાં ચાર બોમ્બ વિસ્ફોટ થયા હતા. આ દિવસ શબ-એ-બરાત સાથે એકરૂપ હતો, જે ઇસ્લામનો પવિત્ર દિવસ છે અને રમઝાનના બે અઠવાડિયાં પહેલાં આવે છે. મહારાષ્ટ્ર એન્ટી-ટેરરિઝમ સ્ક્વોડ (ATS) એ ઓક્ટોબર ૨૦૦૬ માં તપાસ શરૂ કરી હતી. તેણે નવ મુસ્લિમ પુરુષોની ધરપકડ કરી હતી અને તેમના પર ભારતીય દંડ સંહિતા, ગેરકાયદેસર પ્રવૃત્તિઓ (નિવારણ) અધિનિયમ અને હત્યા અને આતંકવાદ સહિત અન્ય કાયદાઓની વિવિધ કલમો હેઠળ આરોપ મૂક્યા હતા.
ATS એ જણાવ્યું હતું કે આ વ્યક્તિઓ હાલમાં પ્રતિબંધિત સ્ટુડન્ટ્સ ઇસ્લામિક મૂવમેન્ટ ઓફ ઇન્ડિયા (SIMI) ના સભ્યો હતા અને સરકારને ઉથલાવી પાડવા માટે બળવો કરાવવા માંગતા હતા. એજન્સીએ આરોપ લગાવ્યો હતો કે બે આરોપીઓ આતંકવાદી પ્રવૃત્તિઓમાં તાલીમ મેળવવા માટે પાકિસ્તાન ગયા હતા. ATS એ જણાવ્યું હતું કે આ માણસોનો ઇરાદો મુસ્લિમ બહુમતીવાળા વિસ્તારમાં બોમ્બ વિસ્ફોટ કરવાનો હતો, જેથી મુસ્લિમોને રમખાણો માટે ઉશ્કેરી શકાય. એજન્સીએ એમ પણ જણાવ્યું હતું કે બે આરોપીઓએ બોમ્બ બનાવવા માટે ૨૦ કિલો RDX મેળવ્યું હતું અને વિસ્ફોટ માટે હિન્દુ દુકાનદારો પાસેથી સાયકલ ખરીદી હતી.
ફેબ્રુઆરી ૨૦૦૭ માં, સેન્ટ્રલ બ્યુરો ઓફ ઇન્વેસ્ટિગેશન (CBI) એ પણ કેસની તપાસ શરૂ કરી હતી અને પૂરક ચાર્જશીટ દાખલ કરી હતી. આ પછી કેસમાં એક ચોંકાવનારો વળાંક આવ્યો હતો. ૨૦૧૦ માં જ્યારે સીબીઆઈ ૨૦૦૭ ના હૈદરાબાદ બોમ્બ વિસ્ફોટોની તપાસ કરી રહી હતી, ત્યારે સ્વામી અસીમાનંદ તરીકે ઓળખવામાં આવતા નબા કુમાર સરકારે એક નિવેદન આપ્યું હતું કે માલેગાંવ બોમ્બ વિસ્ફોટ હિન્દુઓએ કર્યા હતા. તેમણે પાછળથી કહ્યું કે આ નિવેદન દબાણ હેઠળ આપવામાં આવ્યું હતું. દરમિયાન, કેન્દ્ર સરકારે એપ્રિલ ૨૦૧૧ માં રાષ્ટ્રીય તપાસ એજન્સી (NIA) ને વધુ તપાસ કરવા જણાવ્યું હતું.
બે વર્ષ પછી, NIA એ ચાર્જશીટ દાખલ કરી હતી અને કેસમાં આરોપી તરીકે ચાર હિન્દુ પુરુષોની ધરપકડ કરી હતી. NIA ચાર્જશીટ મુજબ અસીમાનંદે જણાવ્યું હતું કે એક આરોપીએ તેમને કહ્યું હતું કે માલેગાંવ બોમ્બ વિસ્ફોટ તેના છોકરાઓનું કામ હતું. NIAના નિવેદન મુજબ માલેગાંવને યોગ્ય સ્થાન તરીકે પસંદ કરવામાં આવ્યું હતું કારણ કે તેમાં ૮૬ ટકા મુસ્લિમ વસતી હતી. NIA એ એમ પણ કહ્યું કે ATS દ્વારા આરોપી તરીકે આવેલા મુસ્લિમ પુરુષોનાં નિવેદનો દબાણ હેઠળ લેવામાં આવ્યાં હતાં અને હવે તેઓ તેમનાં નિવેદનો પાછાં ખેંચી રહ્યાં છે.
૨૦૧૬ માં મહારાષ્ટ્રની એક સેશન્સ કોર્ટે NIA ની ચાર્જશીટનો ઉલ્લેખ કરીને નવ મુસ્લિમ પુરુષોને મુક્ત કર્યા હતા, જેમાં કહેવામાં આવ્યું કે તેમના પર માત્ર શંકાના આધારે આરોપ મૂકવામાં આવ્યા છે. રસપ્રદ વાત એ છે કે ATS એ આ નવ મુસ્લિમ પુરુષોને મુક્ત કરવાનો વિરોધ કર્યો હતો, જ્યારે NIA એ તેમને ટેકો આપ્યો હતો. દરમિયાન, મહારાષ્ટ્રની એક ટ્રાયલ કોર્ટે સપ્ટેમ્બર ૨૦૨૫માં ચાર હિન્દુ પુરુષો સામે આરોપો ઘડ્યા હતા.
તેમણે આ આદેશને પડકાર્યો હતો અને બોમ્બે હાઈ કોર્ટમાં મુક્તિની માંગણી કરી હતી. આ અપીલનો નિર્ણય આ વર્ષે ૨૨ એપ્રિલના રોજ આવ્યો હતો. NIA વતી હાજર રહેલા વકીલે દલીલ કરી હતી કે આરોપો ઘડવાનો આદેશ નક્કર તર્ક પર આધારિત હતો અને હાઈકોર્ટે તેમાં દખલ ન કરવી જોઈએ. આરોપીઓનું પ્રતિનિધિત્વ કરતા વકીલે દલીલ કરી હતી કે NIA દ્વારા રજૂ કરાયેલા પુરાવા કાયદેસર રીતે અસ્વીકાર્ય છે. તેમની દલીલ મુજબ NIA વધુ તપાસના નામે સંપૂર્ણપણે નવી અને તાજી તપાસ કરી શકે નહીં.
બોમ્બે હાઈ કોર્ટે જણાવ્યું હતું કે ચારેય આરોપીઓ સામે રજૂ કરાયેલા પુરાવા અસ્વીકાર્ય છે. હાઈ કોર્ટે જણાવ્યું હતું કે NIAનો કેસ સંપૂર્ણપણે સંજોગો આધારિત પુરાવા પર આધારિત હતો, જેમાં મુખ્યત્વે આરોપી અસીમાનંદનાં કબૂલાતનાં નિવેદનો તેમજ ATS અને CBI દ્વારા અગાઉ ધરપકડ કરાયેલા આરોપીઓનાં નિવેદનો સામેલ હતાં. હાઈ કોર્ટે કહ્યું કે NIA દ્વારા ટ્રાયલમાં વિલંબથી પુરાવાની મજબૂતાઈ પર અસર પડી હતી. ભારતીય કાયદા હેઠળ, પોલીસ કસ્ટડીમાં રહેલા આરોપી દ્વારા આપવામાં આવેલું નિવેદન ફક્ત ત્યારે જ વિશ્વસનીય ગણી શકાય જો તે નવા પુરાવા શોધી કાઢે. NIA એ દલીલ કરી હતી કે ચાર આરોપીઓનાં નિવેદનોથી તેમને બોમ્બ વિસ્ફોટોનું આયોજન અને તૈયારી જ્યાં થઈ હતી તે સ્થાનોની ઍક્સેસ મળી હતી. કોર્ટે કહ્યું કે આ કેસમાં આરોપીઓનાં નિવેદનો પર આધાર રાખી શકાય નહીં કારણ કે વિસ્ફોટનાં છ વર્ષ પછી જપ્તી થઈ હતી.
વધુમાં, જપ્તી કોઈ ખાનગી સ્થળેથી નહીં પરંતુ જાહેર જનતા માટે સુલભ જગ્યાએથી કરવામાં આવી હતી. આ ઉપરાંત, NIA એ જણાવ્યું હતું કે આરોપીઓની ઓળખ માટે ટેસ્ટ આઇડેન્ટિફિકેશન પરેડ યોજવામાં આવી હતી. કોર્ટે નોંધ્યું હતું કે NIA એ આ પરેડ ખૂબ મોડી કરી હતી. તેમાં કહેવામાં આવ્યું હતું કે ઘટનાનાં છ વર્ષ પછી યોજાયેલી પરેડનું કોઈ મૂલ્ય રહેશે નહીં. કોર્ટે એમ પણ કહ્યું હતું કે ટેસ્ટ ઓળખ પરેડ પોતે જ નક્કર પુરાવો હોઈ શકે નહીં. કોર્ટે એમ પણ કહ્યું કે તે અસીમાનંદની જુબાની પર વિશ્વાસ કરી શકે નહીં. કોર્ટે નોંધ્યું હતું કે અજમેર અને હૈદરાબાદની નીચલી અદાલતો દ્વારા તેમનાં નિવેદનોને સ્વૈચ્છિક ગણવામાં આવ્યાં ન હતાં.
બોમ્બે કોર્ટે NIA અને ATS દ્વારા રજૂ કરાયેલા કેસોમાં અનેક વિરોધાભાસો તરફ પણ ધ્યાન દોર્યું હતું. હાઈ કોર્ટે તેના આદેશમાં જણાવ્યું હતું કે એનઆઈએએ એક સંપૂર્ણપણે નવી વાર્તા રજૂ કરી છે કે અપીલકર્તાઓ અને અન્ય આરોપીઓએ લોકોના મનમાં આતંક ફેલાવવાના ઈરાદાથી આતંકવાદી કૃત્યો કરવા માટે ગુનાહિત કાવતરું ઘડ્યું હતું. ATS એ દાવો કર્યો હતો કે વિસ્ફોટ માટે એક મુસ્લિમ વ્યક્તિએ સાયકલ ખરીદી હતી, જ્યારે NIA એ જણાવ્યું હતું કે આરોપીઓમાંથી એક હિન્દુએ આ કૃત્ય કર્યું હતું.
ગયા જુલાઈમાં ટ્રાયલ કોર્ટ દ્વારા ૨૦૦૮ના માલેગાંવ બોમ્બ વિસ્ફોટ કેસમાં તમામ સાત આરોપીઓને નિર્દોષ જાહેર કરવામાં આવ્યા હતા. આમાં ભારતીય જનતા પાર્ટીનાં ભૂતપૂર્વ સાંસદ સાધ્વી પ્રજ્ઞા સિંહ ઠાકુર અને સેના અધિકારી શ્રીકાંતપ્રસાદ પુરોહિતનો પણ સમાવેશ થાય છે. બોમ્બે હાઈકોર્ટ દ્વારા નિર્દોષ જાહેર કરાયેલા ચાર હિન્દુ આરોપીઓ ૨૦૧૯થી જામીન પર હતા. બે સરકારી સંસ્થાઓ જ્યારે એક બીજાથી વિરુદ્ધ થિયરીઓ રજૂ કરે ત્યારે સાચા ગુનેગારને ઓળખવાનું કામ દુષ્કર બની જતું હોય છે.
– આ લેખમાં પ્રગટ થયેલાં વિચારો લેખકનાં પોતાના છે.
