ગલ્ફના દેશો પેટ્રોડોલરને કારણે સમૃદ્ધિમાં આળોટે છે પણ સંરક્ષણ બાબતમાં તદ્દન પછાત છે. તાજેતરમાં ઈરાનનાં મિસાઈલો દુબઈ, અબુધાબી, બહેરીન, કુવૈત, ઓમાન વગેરે પ્રદેશો પર ત્રાટક્યાં ત્યારે તેમની આ નબળાઈ છતી થઈ ગઈ હતી. ગલ્ફમાં વધતા પ્રાદેશિક તણાવ વચ્ચે કતારના ભૂતપૂર્વ વડા પ્રધાન હમાદ બિન જાસિમ બિન જાબેર અલ થાનીનું એક સૂચન સમાચારમાં છે. હવે ફરી એક વાર આરબ-ઇસ્લામિક રાજકીય અને લશ્કરી જોડાણ અંગે ચર્ચા જોર પકડી રહી છે.
હમાદ બિન જાસિમ બિન જાબેર અલ થાનીએ ગલ્ફ કો ઓપરેશન કાઉન્સિલ (GCC) દેશોને તાત્કાલિક તેમના મતભેદો ઉકેલવા અને નાટોની જેમ અસરકારક લશ્કરી અને સુરક્ષા જોડાણ બનાવવાનું સૂચન કર્યું છે. તેમનું કહેવું છે કે આ જોડાણમાં સાઉદી અરેબિયાએ કેન્દ્રિય ભૂમિકા ભજવવી જોઈએ અને પાકિસ્તાન અને તુર્કી સાથે ઊંડો સહયોગ હોવો જોઈએ.
આ ચર્ચા એવા સમયે થઈ રહી છે જ્યારે અમેરિકાએ ઈરાન પર હુમલો કરવા માટે મધ્ય પૂર્વમાં વધારાના ઓછામાં ઓછા પાંચ હજાર અમેરિકન સૈનિકો અને યુદ્ધ જહાજો મોકલવાની જાહેરાત કરી છે.એ યાદ રાખવું જોઈએ કે અગાઉ મુસ્લિમ ગઠબંધન બનાવવાનો વિચાર સપ્ટેમ્બર ૨૦૨૪ માં તુર્કીના રાષ્ટ્રપતિ રેસેપ તૈયપ એર્દોગન દ્વારા રજૂ કરવામાં આવ્યો હતો. તેમણે સૂચન કર્યું હતું કે મુસ્લિમ દેશોએ ઇઝરાયલના કથિત વિસ્તરણવાદી ખતરાનો સામનો કરવા માટે એક થવું જોઈએ. સપ્ટેમ્બર ૨૦૨૫ માં પાકિસ્તાનના સંરક્ષણ પ્રધાને પણ ઇસ્લામિક નાટોની રચનાની માંગણી કરી હતી.
૨૦૧૭ માંસાઉદી અરેબિયાના નેતૃત્વ હેઠળના ૩૪ ઇસ્લામિક દેશોના લશ્કરી ગઠબંધનની કમાન પાકિસ્તાનના ભૂતપૂર્વ આર્મી ચીફ જનરલ રાહીલ શરીફને સોંપવામાં આવી હતી ત્યારે ઈરાને આ ગઠબંધનનું નેતૃત્વ જનરલ રાહીલ શરીફને સોંપવા પર ઊંડી ચિંતા અને વાંધો વ્યક્ત કર્યો હતો. તે સમયે પણ ગલ્ફના દેશો વચ્ચે ઐતિહાસિક હરીફાઈ અને વિરોધાભાસી પ્રાદેશિક હિતોને કારણે આ જોડાણ પર પ્રશ્ન ઉઠાવવામાં આવ્યો હતો.
આ મતભેદો હજુ પણ અસ્તિત્વમાં છે અને કોઈ પણ નવાં જોડાણ માટે નોંધપાત્ર અવરોધ ઊભો કરે છે.યમનના મુદ્દા પર સાઉદી અરેબિયા અને સંયુક્ત આરબ અમીરાત (UAE) વચ્ચેના મતભેદો અને કતાર અને UAE વચ્ચે ભૂતકાળમાં થયેલો તણાવ આનાં મુખ્ય ઉદાહરણો છે. યમન યુદ્ધે સાઉદી અરેબિયા અને યુએઈના ભૌગોલિક અને રાજકીય હિતો અલગ અલગ રીતે ખુલ્લાં પાડ્યાં છે. તેવી જ રીતે, ઓપેકમાં તેલ ઉત્પાદનના નિર્ણયો પરના તેમના વલણ અને આફ્રિકા અને લાલ સમુદ્રમાં પોતાનો પ્રભાવ વધારવાના તેમના પ્રયાસો પણ અલગ અલગ થયા છે.
વધુમાં, દરિયાઈ સીમા-વિવાદો અને યાસત પ્રદેશને દરિયાઈ સંરક્ષિત ક્ષેત્ર તરીકે જાહેર કરવા જેવા મુદ્દાઓ પર બંને દેશો વચ્ચે તણાવ જોવા મળ્યો છે. કેટલાક વિશ્લેષકો આ મુદ્દાઓને આ બે ખાડી શક્તિઓ વચ્ચેની મૌન સ્પર્ધા તરીકે વર્ણવે છે. આવી ખેંચતાણને જોતાં પ્રશ્ન એ થાય છે કે ગલ્ફ નાટો બનાવવાનો વિચાર કેટલી હદ સુધી વાસ્તવિકતા બની શકે છે અને તેમાં કયા અવરોધો ઊભા થઈ શકે છે?જો ગલ્ફના દેશો તુર્કી અને પાકિસ્તાન સાથે લશ્કરી અને સંરક્ષણ સહયોગ વધારવા માંગતા હોય, તો પાકિસ્તાન ખરેખર આ ભૂમિકા કેટલી હદ સુધી ભજવી શકે તેમ છે?
કતારના ભૂતપૂર્વ વડા પ્રધાન હમાદ બિન જાસિમે રાજકીય અને લશ્કરી જોડાણ માટે દબાણ કરતાં X પર લખ્યું કે આપણા ક્ષેત્રમાં વર્તમાન યુદ્ધ કોઈ દિવસ સમાપ્ત થશે, પરંતુ તેમાંથી પાઠ અને બોધપાઠ શીખવા મહત્ત્વપૂર્ણ છે.ગલ્ફ કો ઓપરેશન કાઉન્સિલે ઉત્તર એટલાન્ટિક સંધિ સંગઠન (NATO) ની જેમ એકતા અને એકતાને અસરકારક અને વાસ્તવિક લશ્કરી અને સુરક્ષા જોડાણમાં રૂપાંતરિત કરવી જોઈએ. તેમણે પ્રસ્તાવ મૂક્યો કે સાઉદી અરેબિયાએ આમાં સૌથી મહત્ત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવવી જોઈએ, કારણ કે તે સૌથી મોટો દેશ છે. યુદ્ધ સમાપ્ત થવાની રાહ જોયા વિના તૈયારીઓ શરૂ કરવી જોઈએ અને જનતાને સુરક્ષિત રાખવા માટે મતભેદોનું નિરાકરણ લાવવું જોઈએ.
ઈરાનનું ઉદાહરણ આપતાં તેમણે કહ્યું કે પ્રતિબંધો છતાં તેણે મિસાઈલ ઉદ્યોગ સ્થાપ્યો અને કમનસીબે તે જ મિસાઈલોનો ઉપયોગ ગલ્ફ દેશોને નિશાન બનાવવા માટે કરવામાં આવ્યો.જો કે, તેમણે એમ પણ કહ્યું કે આ યુદ્ધની જવાબદારી ઇઝરાયલની છે, જેણે આ પ્રદેશમાં લશ્કરી, આર્થિક અને રાજકીય પ્રભુત્વ મેળવવા માટે આગ સળગાવી છે.હમાદ બિન જાસિમે સૂચન કર્યું કે ગલ્ફ દેશો ઇઝરાયલ અને ઈરાન બંને સામે એક થાય. ઈરાન એક પાડોશી છે, તેથી તેની સાથે વાટાઘાટો માટે સ્પષ્ટ વ્યૂહરચના જરૂરી છે, જ્યારે ઈઝરાયલ સાથેના સંબંધો સારા પડોશી ભાવ અને પેલેસ્ટિનિયન અધિકારોના રક્ષણ પર આધારિત હોવા જોઈએ. અંતે તેમણે લખ્યું કે ગલ્ફ કાઉન્સિલના દેશો પર હુમલા છતાં ઘણા આરબ દેશોનું મૌન આશ્ચર્યજનક છે.
જો ગલ્ફના દેશો તુર્કી અને પાકિસ્તાન સાથે લશ્કરી અને સંરક્ષણ સહયોગને વધુ ગાઢ બનાવવા માંગતા હોય તો પાકિસ્તાન શું ભૂમિકા ભજવી શકે છે? પાકિસ્તાન રાજકીય અને ક્ષમતા બંને દૃષ્ટિએ કેટલીક મર્યાદાઓનો સામનો કરે છે. પાકિસ્તાન આધુનિક લશ્કરી ટેકનોલોજી અને શસ્ત્રો માટે ચીન પર ખૂબ નિર્ભર છે. તેથી, જો પાકિસ્તાન ખાડી દેશોને કંઈ પણ પૂરું પાડે છે, તો તેનો અર્થ એ પણ થશે કે ચીની ટેકનોલોજી અને શસ્ત્રો પરોક્ષ રીતે ખાડી બજારો સુધી પહોંચશે. વધુમાં, ખાડીમાં પાકિસ્તાનના સંરક્ષણ સંબંધો હાલમાં મુખ્યત્વે સાઉદી અરેબિયા સાથે છે.
આનો અર્થ એ છે કે શસ્ત્રો વેચવાનું બજાર મોટે ભાગે સાઉદી અરેબિયામાં જોવા મળશે. બીજી બાજુ, તુર્કી તુલનાત્મક રીતે વધુ અદ્યતન ઔદ્યોગિક આધાર ધરાવે છે અને તે ગલ્ફના દેશો સાથે ઉત્પાદન પ્રોજેક્ટમાં જોડાઈ શકે છે. પાકિસ્તાન પરંપરાગત રીતે ગલ્ફની રાજાશાહીઓને માનવશક્તિ પૂરી પાડતું હતું, પરંતુ હવે પરિસ્થિતિ બદલાઈ ગઈ છે. સાઉદી અરેબિયાએ તેની સેનામાં ભારે રોકાણ કર્યું છે અને તે તેના જીડીપીના સાત ટકા સંરક્ષણ પર ખર્ચ કરે છે. આ ખર્ચ પાકિસ્તાનના લશ્કરી બજેટનો અડધો ભાગ છે. તેને હવે પાકિસ્તાની સૈનિકો પર વધુ આધાર રાખવાની જરૂર નથી. ઇસ્લામિક નાટોમાં પાકિસ્તાનના સમાવેશ સામે ઈરાન પણ વિરોધ કરે તેવું બની શકે છે.
કેટલાંક લોકો હમાદ બિન જાસીમ દ્વારા ગલ્ફ પ્રદેશમાં અમેરિકાના મિલિટરી બેઝ પર વાત ન કરવા બદલ ગુસ્સે ભરાયેલા દેખાયા અને તેમણે કહ્યું કે બધી સમસ્યાઓ અહીંથી શરૂ થાય છે. આરબોએ અમેરિકા સામે ઝૂકવાનું બંધ કરવું જોઈએ. GCCના નેતૃત્વ હેઠળ લશ્કરી અને સંરક્ષણ ઔદ્યોગિક આધાર બનાવવાનું લક્ષ્ય કેટલું વાસ્તવિક છે અને અમેરિકા તેની કેવી પ્રતિક્રિયા આપી શકે છે? જ્યારે રાષ્ટ્રીય સુરક્ષા અને શસ્ત્રોના ઉત્પાદનની વાત આવે છે, ત્યારે શું આપણે વિદેશી કામદારો પર આધાર રાખી શકીએ? અમેરિકા પર નિર્ભરતા હાલ અને ભવિષ્યમાં ચાલુ રહેશે, કારણ કે તેનો કોઈ વિકલ્પ નથી અને ગલ્ફની સેનાઓ અમેરિકાનાં શસ્ત્રો પર નિર્ભર રહેશે.માળખાગત સુવિધાઓ બનાવવામાં ઓછામાં ઓછાં દસ વર્ષ લાગશે અને કદાચ બીજાં ૨૦-૩૦ વર્ષ લાગશે.
એવું કહી શકાય કે આ ફક્ત એક સ્વપ્ન છે અને અમેરિકા તેના પર વધુ ધ્યાન આપશે નહીં. પ્રોફેસર મેહરાન કામરાફાને પણ ખાતરી નથી કે આવો ઔદ્યોગિક આધાર બનાવવામાં આવશે, કારણ કે તેમના મતે લશ્કરી ક્ષમતાઓથી લઈને કમાન્ડ અને કંટ્રોલ સુધીના મુદ્દાઓમાં ગલ્ફના દેશો વચ્ચે મજબૂત સ્પર્ધા છે. મેહરાન કામરાફા માને છે કે ગલ્ફના દેશો સૈદ્ધાંતિક અથવા મૌખિક રીતે એક થઈ શકે છે, પરંતુ લશ્કરી થાણાં માટે લાંબા ગાળાનું આયોજન, રોકાણ, લોજિસ્ટિક્સ અને વ્યાવહારિક પરિસ્થિતિઓની જરૂર પડે છે, જે હાલમાં શક્ય લાગતું નથી.
– આ લેખમાં પ્રગટ થયેલાં વિચારો લેખકનાં પોતાના છે.
