અમેરિકા અને ઈરાન વચ્ચે ચાલી રહેલા તણાવ વચ્ચે એક મહત્વપૂર્ણ રાજદ્વારી સંકેત સામે આવ્યો છે. અમેરિકાએ હાલ ઈરાન સામે વધુ એક મોટો સૈન્ય હુમલો કરવાની તૈયારી ન હોવાનું જણાવ્યું છે. અમેરિકાના વિદેશ મંત્રી માર્કો રૂબિયોએ કેટલાક સહયોગી દેશોના વિદેશ મંત્રીઓને આ અંગે જાણકારી આપી હોવાનું સામે આવ્યું છે, ઘટનાક્રમને અમેરિકા-ઈરાન સંઘર્ષમાં સંભવિત વ્યૂહાત્મક વળાંક તરીકે જોવામાં આવી રહ્યો છે. જોકે, વોશિંગ્ટને ઈરાન તરફથી ફરી સંઘર્ષ શરૂ કરવામાં આવે અથવા અમેરિકાના હિતોને સીધો ખતરો ઊભો થાય તો સૈન્ય વિકલ્પ ખુલ્લો રાખ્યો હોવાનું પણ સ્પષ્ટ કર્યું છે.
હાલ નવા હુમલાની યોજના નહીં
રિપોર્ટ અનુસાર માર્કો રૂબિયોએ પોતાના સહયોગી દેશોના વિદેશ મંત્રીઓને જણાવ્યું છે કે અમેરિકા હાલ ઈરાન સામે નવા હુમલાની તૈયારી કરી રહ્યું નથી. એટલે કે નજીકના સમયમાં અમેરિકી સૈન્ય દ્વારા ઈરાન પર ફરી મોટા પાયે હુમલો કરવાની કોઈ તાત્કાલિક યોજના નથી. જો કે આ નિવેદન એવા સમયે આવ્યું છે જ્યારે અમેરિકા અને ઈરાન વચ્ચેનો તણાવ હજી સંપૂર્ણપણે સમાપ્ત થયો નથી અને હોર્મુઝ જળમાર્ગને લઈને પણ ગંભીર ચિંતાઓ યથાવત છે.અમેરિકાના આ વલણને સીધો “યુ-ટર્ન” ગણવો કે નહીં તે અંગે હજુ સાવચેતી રાખવાની જરૂર છે, કારણ કે વોશિંગ્ટને સૈન્ય વિકલ્પ સંપૂર્ણપણે બંધ કર્યો નથી. અમેરિકી નીતિમાં હાલનો ભાર સીધી સૈન્ય કાર્યવાહી કરતાં આર્થિક દબાણ અને વ્યૂહાત્મક જળમાર્ગને ફરી કાર્યરત કરવા તરફ ખસતો દેખાઈ રહ્યો છે.
ઈરાન સામે આર્થિક દબાણ વધારશે અમેરિકા
અમેરિકા હાલ ઈરાન સામે સૈન્ય હુમલાને બદલે આર્થિક દબાણ વધારવાની દિશામાં આગળ વધી રહ્યું હોવાનું અહેવાલોમાં જણાવાયું છે. ખાસ કરીને ઈરાન સાથે વેપાર અને નાણાકીય સંબંધો ધરાવતા દેશો તથા સંસ્થાઓ પર દબાણ વધારવા માટે સેકન્ડરી પ્રતિબંધોનો ઉપયોગ કરવાની અમેરિકાની નીતિ ચર્ચામાં છે.આનો અર્થ એ થાય છે કે જો કોઈ ત્રીજો દેશ અથવા કંપની અમેરિકાના પ્રતિબંધોનું ઉલ્લંઘન કરીને ઈરાન સાથે ચોક્કસ પ્રકારના આર્થિક વ્યવહાર કરે, તો તેના પર પણ અમેરિકી પ્રતિબંધોની કાર્યવાહી થઈ શકે છે. વોશિંગ્ટન સીધા યુદ્ધને બદલે ઈરાનની આર્થિક ક્ષમતાને દબાવવાનો પ્રયાસ કરી શકે છે.આ નીતિથી અમેરિકા એક તરફ ઈરાન પર દબાણ જાળવી રાખવા માગે છે અને બીજી તરફ મોટા પાયાના નવા સૈન્ય સંઘર્ષથી હાલ દૂર રહેવા માગે છે.
હોર્મુઝ જળમાર્ગ પર અમેરિકાનું મુખ્ય ધ્યાન
હાલ અમેરિકાની સૌથી મોટી ચિંતાઓમાં હોર્મુઝ જળમાર્ગનો સમાવેશ થાય છે. પર્શિયન ગલ્ફ અને અરબી સમુદ્ર વચ્ચેનો આ વ્યૂહાત્મક દરિયાઈ માર્ગ વૈશ્વિક ઊર્જા પુરવઠા માટે અત્યંત મહત્વપૂર્ણ છે. અહીં કોઈ પણ પ્રકારની લાંબી અવરોધની સ્થિતિ ઊભી થાય તો તેની અસર માત્ર મધ્યપૂર્વ પૂરતી મર્યાદિત રહેતી નથી, પરંતુ આંતરરાષ્ટ્રીય તેલ બજાર, શિપિંગ ખર્ચ અને વિશ્વની અર્થવ્યવસ્થા પર પણ પડી શકે છે.અહેવાલો અનુસાર અમેરિકા હાલ હોર્મુઝ જળમાર્ગ મારફતે દરિયાઈ પરિવહન ફરી સામાન્ય બનાવવા પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરી રહ્યું છે. અમેરિકી રાષ્ટ્રપતિ ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પે પણ આ જળમાર્ગમાં રહેલી સમુદ્રી સુરક્ષાને લઈને કડક વલણ દર્શાવ્યું છે.
હોર્મુઝમાં બારૂદી સુરંગોનો મુદ્દો
હોર્મુઝ જળમાર્ગની સુરક્ષાને લઈને બારૂદી સુરંગોનો મુદ્દો પણ મહત્વનો બની ગયો છે. ઉપલબ્ધ અહેવાલ મુજબ અમેરિકી અધિકારીઓએ પાણીની અંદર કામ કરતા ડ્રોન દ્વારા અનેક સંભવિત નૌસેનાકીય માઇન્સ શોધી કાઢી હોવાનો દાવો કર્યો છે. ત્યારબાદ આ માઇન્સને નષ્ટ કરવામાં આવી અથવા દૂર કરવામાં આવી હોવાની માહિતી સામે આવી છે.ટ્રમ્પે હોર્મુઝના આંતરરાષ્ટ્રીય જળક્ષેત્રમાં રહેલી માઇન્સ દૂર કરવામાં આવી હોવાનો દાવો કર્યો છે અને ભવિષ્યમાં ફરી આવી માઇન્સ નાખવામાં આવે તો તેની સામે સૈન્ય કાર્યવાહી થઈ શકે તેવી ચેતવણી પણ આપી છે. આથી સ્પષ્ટ થાય છે કે અમેરિકા હાલ ઈરાન સામે સીધો નવો હુમલો શરૂ કરવાની જગ્યાએ જળમાર્ગની સુરક્ષા અને આંતરરાષ્ટ્રીય શિપિંગને ફરી શરૂ કરવા પર વિશેષ ભાર મૂકી રહ્યું છે.
ઈરાન અને ઓમાન વચ્ચે પણ મહત્વની ચર્ચા
હોર્મુઝ જળમાર્ગને લઈને ઈરાન અને ઓમાન વચ્ચે પણ ચર્ચા થઈ રહી છે. અહેવાલ મુજબ ઓમાનના વિદેશ મંત્રી બદ્ર અલ-બુસૈદી અને ઈરાનના વિદેશ મંત્રી અબ્બાસ અરાઘચીએ તેહરાનમાં બેઠક કરીને હોર્મુઝ મારફતે દરિયાઈ પરિવહન માટે તાત્કાલિક વ્યવસ્થા ઊભી કરવા અંગે ચર્ચા કરી હતી.બંને દેશો વચ્ચે એક તબક્કાવાર વ્યવસ્થા અને સંયુક્ત માઇન ક્લિયરન્સ પ્રોજેક્ટ અંગે ચર્ચા થઈ હોવાનું પણ સામે આવ્યું છે. સાથે જ પર્શિયન ગલ્ફના અન્ય દેશો સાથે ચર્ચા કરીને લાંબા ગાળાના ઉકેલ તરફ આગળ વધવાની વાત કરવામાં આવી છે. આ સમગ્ર પ્રક્રિયા દર્શાવે છે કે હોર્મુઝને ફરી સુરક્ષિત અને કાર્યરત બનાવવો હાલમાં અનેક પક્ષોની પ્રાથમિકતા બની ગયો છે.
તો શું અમેરિકા-ઈરાન યુદ્ધનો ખતરો ટળી ગયો?
અમેરિકા દ્વારા હાલ નવા હુમલાની યોજના ન હોવાનું કહેવામાં આવ્યું છે, પરંતુ તેનો અર્થ એવો નથી કે બંને દેશો વચ્ચેનો તણાવ સંપૂર્ણપણે સમાપ્ત થઈ ગયો છે. અમેરિકાએ સ્પષ્ટપણે સૈન્ય વિકલ્પને ખુલ્લો રાખ્યો છે. જો ઈરાન ફરીથી એવો કોઈ પગલું ભરે જેને અમેરિકા પોતાના હિતો અથવા સુરક્ષા માટે ગંભીર ખતરો માને, તો વોશિંગ્ટન ફરી સૈન્ય કાર્યવાહી તરફ જઈ શકે છે.આથી હાલની સ્થિતિને “યુદ્ધનો અંત” કરતાં “સૈન્ય કાર્યવાહીમાંથી તાત્કાલિક વિરામ અને દબાણની નવી વ્યૂહરચના” તરીકે જોવી વધુ યોગ્ય રહેશે. અમેરિકા એક તરફ ઈરાન પર આર્થિક અને રાજદ્વારી દબાણ જાળવી રહ્યું છે, જ્યારે બીજી તરફ હોર્મુઝ જળમાર્ગને સુરક્ષિત કરવા માટે આંતરરાષ્ટ્રીય સહયોગ પર ભાર આપી રહ્યું છે.
વૈશ્વિક બજાર પર પણ નજર
ઈરાન અને અમેરિકા વચ્ચેનો તણાવ આંતરરાષ્ટ્રીય ઊર્જા બજાર માટે પણ અત્યંત મહત્વનો છે. હોર્મુઝ જળમાર્ગમાં અવરોધ ઊભો થાય તો તેલના પરિવહન પર સીધી અસર થઈ શકે છે. આ સ્થિતિમાં ક્રૂડ ઓઈલના ભાવમાં વધારો થવાની શક્યતા રહે છે અને તેની અસર પેટ્રોલ-ડીઝલથી લઈને પરિવહન અને મોંઘવારી સુધી થઈ શકે છે.હાલ ઉપલબ્ધ અહેવાલો અનુસાર હોર્મુઝ મારફતે તેલનો પ્રવાહ સંઘર્ષ પહેલાંના સ્તર કરતાં ઘણો ઓછો છે. તેથી જ અમેરિકા માટે જળમાર્ગને ફરી સામાન્ય બનાવવો માત્ર સૈન્ય કે રાજદ્વારી મુદ્દો નથી, પરંતુ વૈશ્વિક અર્થતંત્ર સાથે જોડાયેલો મહત્વપૂર્ણ મુદ્દો પણ છે.
અમેરિકાની વ્યૂહરચનામાં બદલાવના સંકેત?
માર્કો રૂબિયોનું નિવેદન અમેરિકાની હાલની વ્યૂહરચનામાં કેટલાક મહત્વપૂર્ણ બદલાવના સંકેતો આપે છે. વોશિંગ્ટન કદાચ તાત્કાલિક રીતે વધુ એક મોટા સૈન્ય સંઘર્ષમાં પ્રવેશવાને બદલે ઈરાન પર આર્થિક દબાણ વધારવા, હોર્મુઝની સુરક્ષા મજબૂત કરવા અને આંતરરાષ્ટ્રીય સહયોગ મેળવવા પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરી રહ્યું છે.જોકે, આ નીતિ કેટલા સમય સુધી ચાલશે તે ઈરાનની આગામી ચાલ પર પણ આધાર રાખશે. જો બંને દેશો વચ્ચે સીધી સૈન્ય અથડામણ ટાળવામાં આવે અને હોર્મુઝ જળમાર્ગમાં દરિયાઈ પરિવહન ધીમે ધીમે સામાન્ય બને, તો મધ્યપૂર્વમાં તણાવ ઘટાડવાની શક્યતા ઊભી થઈ શકે છે. બીજી તરફ કોઈ મોટી ઉશ્કેરણી અથવા હુમલો થાય તો સ્થિતિ ફરી ઝડપથી વણસી શકે છે.
ભારત માટે પણ મહત્વપૂર્ણ ઘટનાક્રમ
અમેરિકા-ઈરાન તણાવનો ભારત પર પણ પરોક્ષ પ્રભાવ પડી શકે છે. ખાસ કરીને ક્રૂડ ઓઈલના ભાવ અને આંતરરાષ્ટ્રીય શિપિંગ ખર્ચમાં કોઈ મોટો ફેરફાર થાય તો તેની અસર ભારતીય અર્થતંત્ર પર થઈ શકે છે. ભારત ઊર્જાની મોટી જરૂરિયાત ધરાવતો દેશ હોવાથી પશ્ચિમ એશિયાની ભૂરાજકીય સ્થિતિ પર ભારતીય બજારોની નજર રહે છે.હાલ અમેરિકાએ નવા હુમલાની તાત્કાલિક યોજના ન હોવાનું જણાવ્યું છે તેનાથી મધ્યપૂર્વમાં વધુ એક મોટા સૈન્ય સંઘર્ષની આશંકા થોડા સમય માટે ઘટી શકે છે. પરંતુ ઈરાન-અમેરિકા સંબંધોમાં તણાવ હજુ યથાવત હોવાથી આગામી દિવસોમાં બંને દેશોના નિવેદનો અને હોર્મુઝ જળમાર્ગની સ્થિતિ પર સમગ્ર વિશ્વની નજર રહેશે.માર્કો રૂબિયોનું નિવેદન અમેરિકા તરફથી તાત્કાલિક નવા સૈન્ય હુમલાથી પાછળ હટવાનો સંકેત આપે છે, પરંતુ ઈરાન સામેનો અમેરિકી દબાણ સમાપ્ત થયો નથી. વોશિંગ્ટન હવે આર્થિક પ્રતિબંધો, રાજદ્વારી દબાણ અને હોર્મુઝ જળમાર્ગની સુરક્ષા પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરી રહ્યું છે. ઈરાન તરફથી આગામી પ્રતિસાદ શું આવે છે અને હોર્મુઝમાં દરિયાઈ પરિવહન કેટલું સામાન્ય બને છે તેના આધારે અમેરિકા-ઈરાન તણાવની આગળની દિશા નક્કી થશે.
