દેશમાં જાતિ આધારિત આરક્ષણને લઈને ચાલી રહેલી ચર્ચા હવે વધુ રાજકીય બની રહી છે. એક તરફ આરક્ષણમાં ફેરફાર અને સમીક્ષાની માંગ સાથે જનરલ કેટેગરીના કેટલાક સંગઠનો તથા કાર્યકરો આંદોલન કરી રહ્યા છે, તો બીજી તરફ ભારતીય જનતા પાર્ટી માટે પણ આ મુદ્દો સંવેદનશીલ બન્યો છે. આ દરમિયાન BJPના રાષ્ટ્રીય પ્રવક્તા અજય આલોકના નિવેદનથી નવી ચર્ચા શરૂ થઈ છે. અજય આલોકે કહ્યું છે કે મોદી સરકારે સામાન્ય વર્ગની ચિંતાઓને ધ્યાનમાં રાખીને 2019માં 10 ટકા EWS આરક્ષણ આપ્યું છે. જોકે, તેમના નિવેદન સામે આરક્ષણમાં સુધારાની માંગ કરનારા કાર્યકરોએ પણ વળતો જવાબ આપ્યો છે.
અજય આલોકે શું કહ્યું?
અજય આલોકે સોશિયલ મીડિયા પર એક વીડિયો શેર કર્યો હતો, જેમાં તેમણે સ્પષ્ટ કર્યું હતું કે આરક્ષણ અને UGCના નવા નિયમો અંગે વ્યક્ત કરાયેલા વિચારો તેમના વ્યક્તિગત મત છે. તેમણે દલીલ કરી કે મોદી સરકાર સામાન્ય વર્ગની ચિંતાઓથી અજાણ નથી. તેમના જણાવ્યા મુજબ 2019માં કેન્દ્ર સરકારે આર્થિક રીતે નબળા વર્ગો એટલે કે EWS માટે 10 ટકા આરક્ષણની જોગવાઈ કરી હતી. આ વ્યવસ્થા એવા આર્થિક રીતે નબળા લોકોને લાગુ પડે છે જેઓ SC, ST અને OBC આરક્ષણની અન્ય શ્રેણીઓમાં આવતા નથી.
અજય આલોકે પોતાના નિવેદનમાં માત્ર EWS આરક્ષણનો ઉલ્લેખ જ કર્યો નહોતો, પરંતુ રાષ્ટ્રીય પછાત વર્ગ આયોગ (NCBC)ને બંધારણીય દરજ્જો આપવાના પગલાનો પણ ઉલ્લેખ કર્યો હતો. તેમનું કહેવું હતું કે સરકાર દરેક વર્ગની ચિંતા કરે છે અને આરક્ષણના લાભો યોગ્ય લોકો સુધી પહોંચે તે દિશામાં પણ કામ થઈ રહ્યું છે.
‘2,598 જાતિઓ સુધી આરક્ષણનો લાભ પહોંચ્યો નથી’
અજય આલોકે OBCમાં અનામતના લાભના વિતરણનો મુદ્દો પણ ઉઠાવ્યો. તેમણે રોહિણી કમિશનનો ઉલ્લેખ કરીને સવાલ કર્યો કે જે પછાત અને અતિપછાત જાતિઓને અત્યાર સુધી આરક્ષણનો પૂરતો લાભ મળ્યો નથી, તેમની સ્થિતિ અંગે પણ ચર્ચા થવી જોઈએ. તેમણે ખાસ કરીને એવી દલીલ કરી કે આરક્ષણનો લાભ કેટલીક મર્યાદિત જાતિઓ સુધી જ સીમિત ન રહે અને જે સમુદાયો હજુ સુધી તેના અસરકારક લાભથી વંચિત રહ્યા છે તેમને પણ યોગ્ય હિસ્સો મળે. રોહિણી કમિશનનું મુખ્ય કામ OBCમાં ઉપવર્ગીકરણની શક્યતા અંગે અભ્યાસ કરવાનું હતું.
UGCના નવા નિયમોથી કેવી રીતે શરૂ થયો વિવાદ?
આ સમગ્ર ચર્ચાનું એક મોટું કારણ UGC Equity Regulations 2026 પણ છે. ઉચ્ચ શિક્ષણ સંસ્થાઓમાં જાતિ આધારિત ભેદભાવને રોકવા માટે બનાવાયેલા આ નિયમો સામે કેટલાક જનરલ કેટેગરીના વિદ્યાર્થીઓ અને સંગઠનોએ વાંધો ઉઠાવ્યો હતો. તેમનો આરોપ હતો કે કેટલાક નિયમો એકતરફી બની શકે છે અને તેના દુરુપયોગની શક્યતા રહે છે.સુપ્રીમ કોર્ટે જાન્યુઆરી 2026માં આ નિયમોના અમલ પર રોક લગાવી હતી. ત્યારબાદ કેન્દ્ર સરકારે 20 ઓગસ્ટે સુપ્રીમ કોર્ટને જણાવ્યું હતું કે UGCના 2026ના નિયમો અંગે સરકાર પુનર્વિચાર કરી રહી છે. એટલે હાલમાં આ મુદ્દો કાનૂની તેમજ રાજકીય બંને સ્તરે ચર્ચામાં છે.
દિલ્હીના જંતર-મંતર પર મોટું આંદોલન
UGCના નિયમો અને આરક્ષણની નીતિમાં ફેરફારની માંગ હવે રસ્તા પર પણ જોવા મળી રહી છે. 21 ઓગસ્ટે દિલ્હીના જંતર-મંતર પર આરક્ષણ સુધારણા આંદોલન હેઠળ મોટી સંખ્યામાં લોકો એકઠા થયા હતા. આંદોલનકારીઓની મુખ્ય માંગમાં આરક્ષણના લાભનું પુનર્મૂલ્યાંકન, આર્થિક માપદંડને વધુ મહત્વ અને આરક્ષણના લાભો યોગ્ય રીતે વહેંચવાની માંગનો સમાવેશ થાય છે.આંદોલનના કારણે BJP માટે રાજકીય પડકાર પણ ઊભો થયો છે. કારણ કે એક તરફ BJPની સાથે SC અને OBC વર્ગના મોટા મતદારો જોડાયેલા છે, તો બીજી તરફ જનરલ કેટેગરીનો પણ મહત્વપૂર્ણ આધાર છે. તેથી આરક્ષણ અંગે કોઈપણ કડક અથવા વિવાદાસ્પદ નિવેદન રાજકીય રીતે અસરકારક બની શકે છે.
BJPના સાથી પક્ષો પણ આરક્ષણ મુદ્દે સક્રિય
આ મુદ્દે માત્ર BJP જ નહીં, તેના કેટલાક સાથી નેતાઓએ પણ પોતાનું વલણ સ્પષ્ટ કર્યું છે. કેન્દ્રીય મંત્રી અને લોક જનશક્તિ પાર્ટી (રામ વિલાસ)ના નેતા ચિરાગ પાસવાને કહ્યું છે કે કોઈની માંગ પર આરક્ષણ સમાપ્ત કરી શકાય નહીં. બીજી તરફ કેન્દ્રીય રાજ્ય મંત્રી અને RPI(A)ના નેતા રામદાસ આઠવલેએ પણ આરક્ષણ વિરુદ્ધના અભિયાનનો વિરોધ કર્યો છે. સમાજવાદી પાર્ટીના નેતા અખિલેશ યાદવે પણ આરક્ષણને લઈને કડક વલણ વ્યક્ત કર્યું છે.આ નિવેદનો દર્શાવે છે કે આરક્ષણનો મુદ્દો હવે માત્ર એક પક્ષ કે એક વર્ગ સુધી મર્યાદિત રહ્યો નથી. વિવિધ રાજકીય પક્ષો પોતાના સામાજિક આધાર અને મતબેંકને ધ્યાનમાં રાખીને આ મુદ્દે સાવચેતીપૂર્વક આગળ વધી રહ્યા છે.
ઉત્તર પ્રદેશમાં મુદ્દો વધુ મહત્વનો કેમ?
આ વિવાદનું રાજકીય મહત્વ ઉત્તર પ્રદેશ માટે ખાસ છે, કારણ કે રાજ્યમાં 2027માં વિધાનસભા ચૂંટણી યોજાવાની છે. આરક્ષણ અને જાતિ આધારિત રાજકારણ ઉત્તર પ્રદેશની ચૂંટણીમાં હંમેશાં મહત્વપૂર્ણ મુદ્દા રહ્યા છે. તેથી હાલમાં ચાલી રહેલું આંદોલન આગામી સમયમાં વધુ મોટું રાજકીય સ્વરૂપ ધારણ કરે તેવી શક્યતા છે.21 ઓગસ્ટના આંદોલનના બીજા દિવસે ઉત્તર પ્રદેશના નાયબ મુખ્યમંત્રી બ્રજેશ પાઠકે પણ આંદોલનકારીઓના પ્રતિનિધિઓ સાથે મુલાકાત કરી હતી. તેમણે તેમની માંગણીઓ BJPના કેન્દ્રીય નેતૃત્વ સુધી પહોંચાડવાની વાત કરી હતી. આ મુલાકાતને કારણે પણ રાજકીય વર્તુળોમાં ચર્ચા તેજ બની હતી.
હવે સવાલ,આરક્ષણમાં ફેરફાર થશે?
હાલમાં એવું કહેવું વહેલું છે કે સરકાર આરક્ષણની મૂળ વ્યવસ્થામાં મોટો ફેરફાર કરવા જઈ રહી છે. અજય આલોકે પણ પોતાના નિવેદનમાં સરકારના વિવિધ પગલાંનો ઉલ્લેખ કર્યો છે, પરંતુ આનો અર્થ સીધો આરક્ષણ નાબૂદ કરવો અથવા બંધારણીય આરક્ષણ વ્યવસ્થામાં તાત્કાલિક ફેરફાર કરવો એવો નથી.બીજી તરફ UGCના નિયમો અંગે કેન્દ્ર સરકાર પુનર્વિચાર કરી રહી છે અને સુપ્રીમ કોર્ટની કાર્યવાહી પણ ચાલુ છે. તેથી આગામી સમયમાં સરકારનું અંતિમ વલણ શું રહેશે તેના પર સૌની નજર છે.આ રીતે અજય આલોકના નિવેદને આરક્ષણના જૂના અને સંવેદનશીલ મુદ્દાને ફરી રાજકીય ચર્ચાના કેન્દ્રમાં લાવી દીધો છે. એક તરફ જનરલ કેટેગરીના સંગઠનો આરક્ષણમાં સુધારાની માંગ કરી રહ્યા છે, તો બીજી તરફ SC, ST અને OBC માટેના બંધારણીય આરક્ષણને જાળવી રાખવાની માંગ પણ મજબૂત છે. હવે સરકાર UGCના નિયમો અંગે શું નિર્ણય લે છે અને આરક્ષણની નીતિ અંગે ભવિષ્યમાં કઈ દિશા અપનાવે છે, તેના પર દેશની નજર રહેશે.
