ગંગાના પાણી અને પશ્ચિમ બંગાળના ફરક્કા બેરેજને લઈને ભારત અને બાંગ્લાદેશ વચ્ચેનો જૂનો વિવાદ ફરી ચર્ચામાં આવ્યો છે. આ વખતે મામલો માત્ર ભારત-બાંગ્લાદેશ વચ્ચેના પાણી વહેંચણી કરાર પૂરતો મર્યાદિત નથી. બિહાર પણ ફરક્કા બેરેજથી થતી ગાદ ભરાવા અને પૂર જેવી સમસ્યાઓને લઈને પોતાનો હક અને ચિંતા કેન્દ્ર સમક્ષ ઉઠાવી રહ્યું છે. બીજી તરફ પશ્ચિમ બંગાળ માટે ફરક્કા બેરેજ અને હૂગલી નદીનો પ્રવાહ કોલકાતા બંદરની કામગીરી સાથે સીધો જોડાયેલો છે. જ્યારે બાંગ્લાદેશ માટે ગંગાનું પાણી ખેતી, માછીમારી, નદી પરિવહન અને પર્યાવરણ માટે અત્યંત મહત્વનું છે.
ફરક્કા બેરેજ કેમ બનાવવામાં આવ્યો?
ફરક્કા બેરેજ પશ્ચિમ બંગાળના મુર્શિદાબાદ જિલ્લામાં ગંગા નદી પર આવેલો છે. તેનું નિર્માણ મુખ્યત્વે ગંગાના પાણીનો એક ભાગ હૂગલી નદી તરફ વાળવા માટે કરવામાં આવ્યું હતું. હૂગલીમાં વધારાનો પાણીપ્રવાહ રહે તો નદીમાં જમા થતી ગાદ બહાર ધકેલવામાં મદદ મળે અને કોલકાતા બંદરની નાવિકી ક્ષમતા જળવાઈ રહે,આ પ્રોજેક્ટ પાછળનો મુખ્ય હેતુ હતો. બેરેજ 1975માં કાર્યરત થયો હતો.
કોલકાતા બંદર નદી આધારિત બંદર હોવાથી ગાદ ભરાવાની સમસ્યા લાંબા સમયથી ગંભીર હતી. ગંગાના પાણીનો એક હિસ્સો હૂગલી તરફ વાળીને નદીનો પ્રવાહ વધારવાનો પ્રયાસ કરવામાં આવ્યો. પરંતુ આ વ્યવસ્થાની અસર ગંગાના નીચેના પ્રવાહ અને બાંગ્લાદેશ સુધી પહોંચતા પાણી પર પડી શકે છે, જેના કારણે બંને દેશો વચ્ચે પાણી વહેંચણીનો વિવાદ ઊભો થયો.
1996નો ગંગા જળ કરાર શું છે?
ભારત અને બાંગ્લાદેશે 12 ડિસેમ્બર 1996ના રોજ ગંગા જળ વહેંચણી કરાર પર હસ્તાક્ષર કર્યા હતા. આ કરાર 30 વર્ષ માટે હતો અને 2026માં તેની મુદત પૂરી થવાની છે. હાલમાં બંને દેશો વચ્ચે કરારના ભવિષ્ય અને નદી સંબંધિત મુદ્દાઓ પર ટેક્નિકલ સ્તરે ચર્ચા ચાલી રહી છે.આ કરાર મુખ્યત્વે સૂકા સમયગાળા દરમિયાન એટલે કે 1 જાન્યુઆરીથી 31 મે વચ્ચે ફરક્કા ખાતે ગંગાના પાણીની વહેંચણીને નિયંત્રિત કરે છે. પાણીનો પ્રવાહ કેટલો છે તેના આધારે ભારત અને બાંગ્લાદેશ વચ્ચે હિસ્સો નક્કી કરવામાં આવે છે. બંને દેશોની સંયુક્ત સમિતિ પ્રવાહના આંકડાઓનું મોનિટરિંગ પણ કરે છે.
બિહારને ફરક્કાથી શું વાંધો છે?
બિહારનો મુખ્ય વાંધો એ છે કે ફરક્કા બેરેજના કારણે ગંગામાં ગાદનો જમાવ વધે છે અને તેની અસર રાજ્યના પૂર પર પડી શકે છે. બિહારના નેતાઓનું કહેવું છે કે ગંગાની વહન ક્ષમતા ઘટવાથી ચોમાસામાં નદીનું પાણી ઝડપથી બહાર ફેલાય છે અને અનેક વિસ્તારોમાં પૂરનું જોખમ વધે છે.બિહાર સરકારે હવે ફરક્કા સંબંધિત પોતાની ચિંતાઓને આગામી ભારત-બાંગ્લાદેશ જળ કરારની ચર્ચામાં સામેલ કરવાની તૈયારી દર્શાવી છે. રાજ્યનું કહેવું છે કે ગંગાના પાણીના વહેંચણી સાથે ગાદ વ્યવસ્થાપન, પૂર નિયંત્રણ અને બિહારની વધતી પાણીની જરૂરિયાતને પણ ધ્યાનમાં લેવી જોઈએ.બિહાર માટે આ મુદ્દો માત્ર આંતરરાષ્ટ્રીય પાણી વહેંચણીનો નથી. રાજ્યમાં ગંગા સાથે જોડાયેલા અનેક વિસ્તારોમાં પૂર, કાંઠા ધોવાણ અને ગાદ ભરાવાની સમસ્યા દર વર્ષે ગંભીર બને છે. તેથી રાજ્ય ઇચ્છે છે કે નવી વ્યવસ્થામાં તેના હિતોને પણ યોગ્ય સ્થાન મળે.
બંગાળ માટે ફરક્કા શા માટે મહત્વનું?
પશ્ચિમ બંગાળ માટે ફરક્કા બેરેજનું મહત્વ સૌથી પહેલાં કોલકાતા બંદર સાથે જોડાયેલું છે. હૂગલી નદીમાં ગાદ જમા થવાથી બંદરની નાવિકી પર અસર થઈ શકે છે. તેથી ફરક્કા દ્વારા પાણી હૂગલી તરફ વાળવાનો મૂળ હેતુ નદીમાં પાણીનો પ્રવાહ વધારી ગાદ દૂર કરવામાં મદદ કરવાનો હતો.આ કારણે જો ગંગામાંથી હૂગલી તરફ પૂરતું પાણી ન વાળવામાં આવે તો પશ્ચિમ બંગાળને ચિંતા રહે છે કે કોલકાતા બંદરની કામગીરી પર તેની અસર પડી શકે છે. એટલે બિહાર અને બાંગ્લાદેશની જેમ પશ્ચિમ બંગાળના પણ પોતાના અલગ હિતો છે.
બાંગ્લાદેશ શા માટે વિરોધ કરે છે?
બાંગ્લાદેશ ગંગાના નીચાણવાળા વિસ્તારમાં આવેલો દેશ છે. ગંગા ત્યાં પહોંચ્યા બાદ પદ્મા તરીકે ઓળખાય છે અને દેશની ખેતી, માછીમારી, નદી પરિવહન અને પર્યાવરણ માટે મહત્વપૂર્ણ છે.બાંગ્લાદેશની મુખ્ય ફરિયાદ એ રહી છે કે સૂકા મહિનાઓમાં ભારત તરફથી પાણીનો પ્રવાહ ઘટે તો તેના દક્ષિણ-પશ્ચિમ વિસ્તારોમાં પાણીની અછત વધી શકે છે. ખેતી પર અસર, માછલીઓના નિવાસસ્થાનમાં ફેરફાર અને દરિયાકાંઠાના વિસ્તારોમાં ક્ષારતા વધવાની ચિંતા પણ વ્યક્ત કરવામાં આવી છે.આથી ઢાકા ઇચ્છે છે કે નવી જળ વ્યવસ્થામાં તેને ગંગાના પાણીનો વિશ્વસનીય અને ન્યાયસંગત હિસ્સો મળે.
વિવાદ માત્ર પાણીનો નથી
ફરક્કા વિવાદને માત્ર “પાણી કોને કેટલું મળે?” એટલા સવાલથી સમજવો યોગ્ય નથી. અહીં અનેક પરિબળો એકબીજા સાથે જોડાયેલા છે. ગંગામાં ગાદનું પ્રમાણ, ચોમાસામાં પૂર, સૂકા મહિનાઓમાં પાણીની ઉપલબ્ધતા, ખેતી, પર્યાવરણ, કોલકાતા બંદર અને ભારત-બાંગ્લાદેશના રાજદ્વારી સંબંધો,આ બધું આ મુદ્દાનો ભાગ છે.વધુમાં, ગંગા બેસિનમાં વસ્તી વધારો, કૃષિ, ઉદ્યોગીકરણ અને હવામાન પરિવર્તનને કારણે પાણીની માંગ અને ઉપલબ્ધતા વચ્ચેનું અંતર પણ વધી રહ્યું છે. તેથી 1996ના કરાર કરતાં આજની પરિસ્થિતિ અલગ છે.
2026માં ફરી કેમ ગરમાયો વિવાદ?
1996નો કરાર 30 વર્ષ માટે કરવામાં આવ્યો હતો અને તેની મુદત ડિસેમ્બર 2026માં પૂર્ણ થવાની છે. તેથી હવે ભારત અને બાંગ્લાદેશ વચ્ચે તેના નવીનીકરણ અથવા નવી વ્યવસ્થા અંગે ચર્ચા મહત્વપૂર્ણ બની છે. ભારતે પણ ગંગા સહિત નદી સંબંધિત મુદ્દાઓ પર બાંગ્લાદેશ સાથે ટેક્નિકલ સ્તરે વાતચીત ચાલુ હોવાનું જણાવ્યું છે.આ વખતે બિહારનો અવાજ પણ મહત્વનો બની ગયો છે. રાજ્ય સરકાર ઇચ્છે છે કે કોઈપણ નવી સમજૂતીમાં બિહારની પૂર અને ગાદની સમસ્યાને અવગણવામાં ન આવે. બિહારના નેતાઓ આગામી ચર્ચામાં રાજ્યના હિતોને સ્પષ્ટ રીતે રજૂ કરવાની વાત કરી રહ્યા છે.
તો ફરક્કા પર કોનો હક?
સવાલ દેખાવમાં સરળ છે, પરંતુ તેનો જવાબ સરળ નથી. ફરક્કા ભારતના પશ્ચિમ બંગાળમાં આવેલું છે, પરંતુ ગંગાનું પાણી એક આંતરરાજ્ય અને આંતરરાષ્ટ્રીય નદી પ્રણાલીનો ભાગ છે. તેથી તેનો ઉપયોગ માત્ર એક રાજ્ય અથવા એક દેશના હિત પ્રમાણે નક્કી કરી શકાય નહીં.બિહારને પૂર અને ગાદથી રાહત જોઈએ છે. પશ્ચિમ બંગાળને હૂગલી અને કોલકાતા બંદર માટે પાણી જોઈએ છે. બાંગ્લાદેશને સૂકા સમયગાળામાં ગંગાના પાણીનો યોગ્ય હિસ્સો જોઈએ છે. ત્રણેય પક્ષોની જરૂરિયાતો અલગ છે, પરંતુ ત્રણેય ગંગા સાથે જોડાયેલા છે.
આગામી ચર્ચામાં સૌથી મોટો પડકાર એ રહેશે કે પાણી વહેંચણી સાથે પૂર નિયંત્રણ અને ગાદ વ્યવસ્થાપનને પણ નવી નીતિમાં કેવી રીતે સામેલ કરવામાં આવે. માત્ર પાણીનો હિસ્સો નક્કી કરવાથી બિહારની પૂર સમસ્યા કે બાંગ્લાદેશની પર્યાવરણીય ચિંતા દૂર થશે નહીં.તેથી નિષ્ણાતો અને નીતિનિર્માતાઓ માટે પડકાર એ છે કે નવી વ્યવસ્થા વધુ વૈજ્ઞાનિક, પારદર્શક અને લાંબા ગાળાની બને. ગંગાના પાણીનો ઉપયોગ બિહારને પૂરથી રાહત, પશ્ચિમ બંગાળને કોલકાતા બંદર માટે જરૂરી પ્રવાહ અને બાંગ્લાદેશને યોગ્ય પાણીનો હિસ્સો ત્રણે હિતોને ધ્યાનમાં રાખીને થાય તે જરૂરી છે.ફરક્કાનો વિવાદ હવે માત્ર ભારત-બાંગ્લાદેશનો જૂનો પાણી વિવાદ નથી. 2026માં કરારની મુદત પૂર્ણ થતી હોવાથી બિહાર, પશ્ચિમ બંગાળ અને બાંગ્લાદેશ ત્રણેના હિતો એકસાથે ટેબલ પર છે. હવે નવી સમજૂતી કેવી બને છે તેના પર ગંગા કિનારે વસતા કરોડો લોકોની નજર રહેશે.
