વડા પ્રધાન નરેન્દ્ર મોદીએ તાજેતરમાં કહ્યું કે, પાછલાં કેટલાંક વર્ષોમાં દુનિયા સતત અસ્થિર પરિસ્થિતિમાંથી પસાર થઈ રહી છે. પહેલાં કોરોનાનું સંકટ, પછી વૈશ્વિક આર્થિક પડકારો અને હવે પશ્ચિમ એશિયામાં વધતો તણાવ. આ બધી પરિસ્થિતિઓની અસર સતત સમગ્ર દુનિયા પર પડી રહી છે અને ભારત પણ તેમાંથી બાકાત નથી. પશ્ચિમ એશિયાનો વધતો તણાવ આ દાયકાનાં મોટાં સંકટોમાંથી એક છે. વડા પ્રધાન મોદીએ દેશવાસીને પશ્ચિમ એશિયામાં ચાલી રહેલા યુદ્ધના સંક્ટ વચ્ચે પેટ્રોલ-ડીઝલનો સંયમિત વપરાશ કરવા સાથે ખેતીમાં પણ સ્વદેશી ખાતરને વધારવા અને ડીઝલ પંપની જગ્યાએ સોલર પંપનો ઉપયોગ વધારવા પર ભાર મૂક્યો હતો અને ખેડૂતોને કેમિકલયુક્ત ખાતરના વપરાશને બદલે કુદરતી ખેતી કરવા પર અપીલ કરી હતી. પ્રશ્ન એ છે કે શું હાલની પરિસ્થિતિમાં ખાતરનો ઓછો વપરાશ કે પ્રાકૃતિક ખેતી વ્યાવહારિક છે?
કુદરતી ખેતીના વ્યાવહારિક પડકારો અને તેનાં સામાજિક-આર્થિક પરિણામો રાસાયણિકમુક્ત, કુદરતી કે ૧૦૦% ઓર્ગેનિક ખેતી અપનાવવાનો વિચાર પર્યાવરણ અને સ્વાસ્થ્યની દૃષ્ટિએ ખૂબ જ ઉત્તમ અને આવકાર્ય છે. જો કે, કોઈ યોગ્ય આયોજન વિના તેને એકાએક અને વ્યાપક સ્તરે લાગુ કરવાથી ગંભીર વ્યાવહારિક પડકારો અને ભયાનક પરિણામો આવી શકે છે: ઉત્પાદનમાં પ્રારંભિક ઘટાડો અને અન્ન સુરક્ષા પર જોખમ: વૈશ્વિક અને સ્થાનિક પ્રયોગો દર્શાવે છે કે રાસાયણિક ખાતરોનો એકાએક ત્યાગ કરવાથી શરૂઆતનાં વર્ષોમાં એકર દીઠ ઉત્પાદનમાં ૨૦% થી ૫૦% સુધીનો મોટો ઘટાડો નોંધાય છે.
૧૪૦ કરોડથી વધુની વસ્તી ધરાવતા ભારત માટે આવો ઘટાડો રાષ્ટ્રીય અન્ન સુરક્ષા સામે મોટો પ્રશ્નાર્થ ચિહ્ન ઊભો કરી શકે છે. આયાતનો અશક્ય વિકલ્પ: ઉત્પાદન ઘટવાના સંજોગોમાં વિદેશથી અનાજ આયાત કરવું વ્યાવહારિક રીતે અશક્ય છે. અબજો ટન અનાજ ખરીદવામાં દેશનું કિંમતી વિદેશી હૂંડિયામણ ખાલી થઈ જાય. ઉપરાંત, બંદરો પરથી દેશના છેવાડાના વિસ્તારો સુધી આટલો મોટો જથ્થો સમયસર પહોંચાડવા માટે આપણી લોજિસ્ટિક્સ અને રેલવે-રોડ નેટવર્કની ક્ષમતા ટૂંકી પડે.
ખેડૂતોની આર્થિક તબાહી: ભારતમાં ૮૫%થી વધુ ખેડૂતો નાના અને સીમાંત છે, જેમની પાસે ૨ હેક્ટરથી પણ ઓછી જમીન છે. અત્યારે જ નાનાં ખેતરોના કદને કારણે ખેડૂત માંડ માંડ ગુજરાન ચલાવે છે. જો કોઈ કારણસર તેના ખેતરનું ઉત્પાદન અડધું થઈ જાય તો ખેતી બિલકુલ બિન-વ્યવહારુ બની જશે અને પાકની પડતર કિંમત પણ વસૂલ નહીં થાય. પરિણામે, ખેડૂત વ્યાજખોરો અને બેંકોનાં દેવાના ડુંગર નીચે દબાઈ જશે, જે તેને આત્મહત્યા જેવાં આત્યંતિક પગલાં તરફ ધકેલી શકે છે.
ખેતીથી વિમુખતા અને મહા-પલાયન: ખેતી સંપૂર્ણપણે ખોટનો ધંધો બનતાં નવી પેઢી કે વર્તમાન ખેડૂતો મજબૂર થઈને ખેતી છોડી દેશે. તેઓ આજીવિકા માટે શહેરો તરફ દોડશે, જેના લીધે શહેરોમાં ઝૂંપડપટ્ટી, બેરોજગારી અને સામાજિક અસમાનતાનું મોટું સંકટ સર્જાશે. ભૂખમરો અને અરાજકતા: જો દેશનો અન્નદાતા જ ખેતીથી દૂર થઈ જશે, તો ભારત ફરી ૧૯૬૦ના દાયકા જેવી ભયંકર અન્ન કટોકટીમાં ધકેલાશે. અન્નની તીવ્ર અછતને કારણે દેશમાં આંતરિક રમખાણો, અનાજની લૂંટફાટ, ભૂખમરો અને કાયદો-વ્યવસ્થાની સંપૂર્ણ તબાહી સર્જાઈ શકે છે.
દેશના અર્થતંત્રમાં કૃષિ ક્ષેત્રનું વ્યૂહાત્મક મહત્ત્વ:
ભારત ભલે આઈટી (IT), સ્પેસ ટેકનોલોજી કે મેન્યુફેક્ચરિંગમાં ગમે તેટલી પ્રગતિ કરે, પરંતુ દેશના અર્થતંત્રની સાચી કરોડરજ્જુ આજે પણ ખેતી જ છે. કૃષિ ક્ષેત્ર નીચેના ચાર મુખ્ય સ્તંભો દ્વારા દેશને જીવંત અને સુરક્ષિત રાખે છે: અન્ન સ્વાવલંબન (Food Security): ખેતી દેશની ૧૪૦ કરોડથી વધુની વસ્તીને કોઈ વિદેશી તાકાત સામે હાથ ફેલાવ્યા વગર દેશમાં જ ગુણવત્તાયુક્ત અન્ન પૂરું પાડે છે, જે દેશની આંતરિક સુરક્ષા અને રાષ્ટ્રીય સાર્વભૌમત્વનો પાયો છે.
રોજગારીનો સૌથી મોટો સ્રોત: ભારતની પ્રત્યક્ષ કે પરોક્ષ રીતે લગભગ ૫૦% વસ્તી આજે પણ પોતાની આજીવિકા અને રોજગારી માટે ખેતી તથા પશુપાલન પર જ નિર્ભર છે. ઉદ્યોગો માટે કાચો માલ: દેશના અગ્રણી ઉદ્યોગો જેવા કે ટેક્સટાઇલ્સ (કપાસ), ખાંડ ઉદ્યોગ (શેરડી), ફુડ પ્રોસેસિંગ, પેકેજિંગ અને ફાર્માસ્યુટિકલ આયુર્વેદ ઉદ્યોગોને જરૂરી કાચો માલ ખેતીમાંથી જ મળે છે. જો ખેતી ઠપ થાય તો આ ઉદ્યોગો પણ બંધ થઈ જાય. ગ્રામીણ બજાર વ્યવસ્થા: ભારતનું અડધું માર્કેટ ગ્રામીણ વિસ્તારોમાં વસે છે. કૃષિ દ્વારા પેદા થતી આવક ગ્રામીણ ભારતનાં લોકોની ખરીદશક્તિ (Purchasing Power) વધારે છે.
જ્યારે ખેડૂત પાસે પૈસા આવે છે, ત્યારે જ દેશના FMCG, ઓટોમોબાઈલ (ટ્રેક્ટર, બાઈક) અને કન્ઝ્યુમર ડ્યુરેબલ્સ (ટી.વી., ફ્રીઝ) ઉદ્યોગોનાં પૈંડાં ગતિમાન રહે છે. ટૂંકમાં, ગ્રામીણ અર્થતંત્ર જ ભારતીય જીડીપીનું અસલી એન્જિન છે. આજે ભારત અન્ન ઉત્પાદનમાં ભલે મોખરે હોય, પરંતુ અન્નદાતા ખેડૂતની આર્થિક સ્થિતિ હજુ પણ ચિંતાજનક છે. બજારમાં મોંઘાં મળતાં બિયારણ, ડીઝલ, ખાતર, અને મજૂરીના વધતા ખર્ચ સામે કમોસમી વરસાદ અને વાવાઝોડા જેવા હવામાનનાં જોખમો સતત રહે છે. આ બધાની સામે પાક તૈયાર થયા પછી બજારમાં યોગ્ય અને પોષણક્ષમ ભાવ ન મળવાને કારણે આજે પણ નાના ખેડૂતોને ખેતી આર્થિક રીતે પરવડતી નથી.
વર્તમાન વૈશ્વિક ભૂ-રાજકીય અસ્થિરતા (જેમ કે યુદ્ધ અને સપ્લાય ચેઈનના અવરોધો)ના કારણે આંતરરાષ્ટ્રીય બજારમાં ખાતર અને ક્રુડ ઓઈલના ભાવ સતત બદલાતા રહે છે, જે ભારતની ઊર્જા અને કૃષિ-સુરક્ષા માટે મોટો પડકાર છે. આવી પરિસ્થિતિમાં ભારત માટે કુદરતી ખેતી તરફ આગળ વધવું અનિવાર્ય છે, પરંતુ તે અતિશય ઉતાવળને બદલે તબક્કાવાર અને વૈજ્ઞાનિક અભિગમ સાથે થવું જોઈએ. જો જમીનનું સ્વાસ્થ્ય સુધારવાની સાથે-સાથે આધુનિક ટેકનોલોજી દ્વારા પાકની ઉત્પાદકતા જાળવી રાખવામાં આવે, તો જ ભારત અન્ન બાબતમાં સ્વનિર્ભર રહીને વૈશ્વિક મંચ પર આર્થિક મહાસત્તા તરીકે મજબૂતીથી ઉભરી શકશે.
– આ લેખમાં પ્રગટ થયેલાં વિચારો લેખકનાં પોતાના છે.
વડા પ્રધાન નરેન્દ્ર મોદીએ તાજેતરમાં કહ્યું કે, પાછલાં કેટલાંક વર્ષોમાં દુનિયા સતત અસ્થિર પરિસ્થિતિમાંથી પસાર થઈ રહી છે. પહેલાં કોરોનાનું સંકટ, પછી વૈશ્વિક આર્થિક પડકારો અને હવે પશ્ચિમ એશિયામાં વધતો તણાવ. આ બધી પરિસ્થિતિઓની અસર સતત સમગ્ર દુનિયા પર પડી રહી છે અને ભારત પણ તેમાંથી બાકાત નથી. પશ્ચિમ એશિયાનો વધતો તણાવ આ દાયકાનાં મોટાં સંકટોમાંથી એક છે. વડા પ્રધાન મોદીએ દેશવાસીને પશ્ચિમ એશિયામાં ચાલી રહેલા યુદ્ધના સંક્ટ વચ્ચે પેટ્રોલ-ડીઝલનો સંયમિત વપરાશ કરવા સાથે ખેતીમાં પણ સ્વદેશી ખાતરને વધારવા અને ડીઝલ પંપની જગ્યાએ સોલર પંપનો ઉપયોગ વધારવા પર ભાર મૂક્યો હતો અને ખેડૂતોને કેમિકલયુક્ત ખાતરના વપરાશને બદલે કુદરતી ખેતી કરવા પર અપીલ કરી હતી. પ્રશ્ન એ છે કે શું હાલની પરિસ્થિતિમાં ખાતરનો ઓછો વપરાશ કે પ્રાકૃતિક ખેતી વ્યાવહારિક છે?
કુદરતી ખેતીના વ્યાવહારિક પડકારો અને તેનાં સામાજિક-આર્થિક પરિણામો રાસાયણિકમુક્ત, કુદરતી કે ૧૦૦% ઓર્ગેનિક ખેતી અપનાવવાનો વિચાર પર્યાવરણ અને સ્વાસ્થ્યની દૃષ્ટિએ ખૂબ જ ઉત્તમ અને આવકાર્ય છે. જો કે, કોઈ યોગ્ય આયોજન વિના તેને એકાએક અને વ્યાપક સ્તરે લાગુ કરવાથી ગંભીર વ્યાવહારિક પડકારો અને ભયાનક પરિણામો આવી શકે છે: ઉત્પાદનમાં પ્રારંભિક ઘટાડો અને અન્ન સુરક્ષા પર જોખમ: વૈશ્વિક અને સ્થાનિક પ્રયોગો દર્શાવે છે કે રાસાયણિક ખાતરોનો એકાએક ત્યાગ કરવાથી શરૂઆતનાં વર્ષોમાં એકર દીઠ ઉત્પાદનમાં ૨૦% થી ૫૦% સુધીનો મોટો ઘટાડો નોંધાય છે.
૧૪૦ કરોડથી વધુની વસ્તી ધરાવતા ભારત માટે આવો ઘટાડો રાષ્ટ્રીય અન્ન સુરક્ષા સામે મોટો પ્રશ્નાર્થ ચિહ્ન ઊભો કરી શકે છે. આયાતનો અશક્ય વિકલ્પ: ઉત્પાદન ઘટવાના સંજોગોમાં વિદેશથી અનાજ આયાત કરવું વ્યાવહારિક રીતે અશક્ય છે. અબજો ટન અનાજ ખરીદવામાં દેશનું કિંમતી વિદેશી હૂંડિયામણ ખાલી થઈ જાય. ઉપરાંત, બંદરો પરથી દેશના છેવાડાના વિસ્તારો સુધી આટલો મોટો જથ્થો સમયસર પહોંચાડવા માટે આપણી લોજિસ્ટિક્સ અને રેલવે-રોડ નેટવર્કની ક્ષમતા ટૂંકી પડે.
ખેડૂતોની આર્થિક તબાહી: ભારતમાં ૮૫%થી વધુ ખેડૂતો નાના અને સીમાંત છે, જેમની પાસે ૨ હેક્ટરથી પણ ઓછી જમીન છે. અત્યારે જ નાનાં ખેતરોના કદને કારણે ખેડૂત માંડ માંડ ગુજરાન ચલાવે છે. જો કોઈ કારણસર તેના ખેતરનું ઉત્પાદન અડધું થઈ જાય તો ખેતી બિલકુલ બિન-વ્યવહારુ બની જશે અને પાકની પડતર કિંમત પણ વસૂલ નહીં થાય. પરિણામે, ખેડૂત વ્યાજખોરો અને બેંકોનાં દેવાના ડુંગર નીચે દબાઈ જશે, જે તેને આત્મહત્યા જેવાં આત્યંતિક પગલાં તરફ ધકેલી શકે છે.
ખેતીથી વિમુખતા અને મહા-પલાયન: ખેતી સંપૂર્ણપણે ખોટનો ધંધો બનતાં નવી પેઢી કે વર્તમાન ખેડૂતો મજબૂર થઈને ખેતી છોડી દેશે. તેઓ આજીવિકા માટે શહેરો તરફ દોડશે, જેના લીધે શહેરોમાં ઝૂંપડપટ્ટી, બેરોજગારી અને સામાજિક અસમાનતાનું મોટું સંકટ સર્જાશે. ભૂખમરો અને અરાજકતા: જો દેશનો અન્નદાતા જ ખેતીથી દૂર થઈ જશે, તો ભારત ફરી ૧૯૬૦ના દાયકા જેવી ભયંકર અન્ન કટોકટીમાં ધકેલાશે. અન્નની તીવ્ર અછતને કારણે દેશમાં આંતરિક રમખાણો, અનાજની લૂંટફાટ, ભૂખમરો અને કાયદો-વ્યવસ્થાની સંપૂર્ણ તબાહી સર્જાઈ શકે છે.
દેશના અર્થતંત્રમાં કૃષિ ક્ષેત્રનું વ્યૂહાત્મક મહત્ત્વ:
ભારત ભલે આઈટી (IT), સ્પેસ ટેકનોલોજી કે મેન્યુફેક્ચરિંગમાં ગમે તેટલી પ્રગતિ કરે, પરંતુ દેશના અર્થતંત્રની સાચી કરોડરજ્જુ આજે પણ ખેતી જ છે. કૃષિ ક્ષેત્ર નીચેના ચાર મુખ્ય સ્તંભો દ્વારા દેશને જીવંત અને સુરક્ષિત રાખે છે: અન્ન સ્વાવલંબન (Food Security): ખેતી દેશની ૧૪૦ કરોડથી વધુની વસ્તીને કોઈ વિદેશી તાકાત સામે હાથ ફેલાવ્યા વગર દેશમાં જ ગુણવત્તાયુક્ત અન્ન પૂરું પાડે છે, જે દેશની આંતરિક સુરક્ષા અને રાષ્ટ્રીય સાર્વભૌમત્વનો પાયો છે.
રોજગારીનો સૌથી મોટો સ્રોત: ભારતની પ્રત્યક્ષ કે પરોક્ષ રીતે લગભગ ૫૦% વસ્તી આજે પણ પોતાની આજીવિકા અને રોજગારી માટે ખેતી તથા પશુપાલન પર જ નિર્ભર છે. ઉદ્યોગો માટે કાચો માલ: દેશના અગ્રણી ઉદ્યોગો જેવા કે ટેક્સટાઇલ્સ (કપાસ), ખાંડ ઉદ્યોગ (શેરડી), ફુડ પ્રોસેસિંગ, પેકેજિંગ અને ફાર્માસ્યુટિકલ આયુર્વેદ ઉદ્યોગોને જરૂરી કાચો માલ ખેતીમાંથી જ મળે છે. જો ખેતી ઠપ થાય તો આ ઉદ્યોગો પણ બંધ થઈ જાય. ગ્રામીણ બજાર વ્યવસ્થા: ભારતનું અડધું માર્કેટ ગ્રામીણ વિસ્તારોમાં વસે છે. કૃષિ દ્વારા પેદા થતી આવક ગ્રામીણ ભારતનાં લોકોની ખરીદશક્તિ (Purchasing Power) વધારે છે.
જ્યારે ખેડૂત પાસે પૈસા આવે છે, ત્યારે જ દેશના FMCG, ઓટોમોબાઈલ (ટ્રેક્ટર, બાઈક) અને કન્ઝ્યુમર ડ્યુરેબલ્સ (ટી.વી., ફ્રીઝ) ઉદ્યોગોનાં પૈંડાં ગતિમાન રહે છે. ટૂંકમાં, ગ્રામીણ અર્થતંત્ર જ ભારતીય જીડીપીનું અસલી એન્જિન છે. આજે ભારત અન્ન ઉત્પાદનમાં ભલે મોખરે હોય, પરંતુ અન્નદાતા ખેડૂતની આર્થિક સ્થિતિ હજુ પણ ચિંતાજનક છે. બજારમાં મોંઘાં મળતાં બિયારણ, ડીઝલ, ખાતર, અને મજૂરીના વધતા ખર્ચ સામે કમોસમી વરસાદ અને વાવાઝોડા જેવા હવામાનનાં જોખમો સતત રહે છે. આ બધાની સામે પાક તૈયાર થયા પછી બજારમાં યોગ્ય અને પોષણક્ષમ ભાવ ન મળવાને કારણે આજે પણ નાના ખેડૂતોને ખેતી આર્થિક રીતે પરવડતી નથી.
વર્તમાન વૈશ્વિક ભૂ-રાજકીય અસ્થિરતા (જેમ કે યુદ્ધ અને સપ્લાય ચેઈનના અવરોધો)ના કારણે આંતરરાષ્ટ્રીય બજારમાં ખાતર અને ક્રુડ ઓઈલના ભાવ સતત બદલાતા રહે છે, જે ભારતની ઊર્જા અને કૃષિ-સુરક્ષા માટે મોટો પડકાર છે. આવી પરિસ્થિતિમાં ભારત માટે કુદરતી ખેતી તરફ આગળ વધવું અનિવાર્ય છે, પરંતુ તે અતિશય ઉતાવળને બદલે તબક્કાવાર અને વૈજ્ઞાનિક અભિગમ સાથે થવું જોઈએ. જો જમીનનું સ્વાસ્થ્ય સુધારવાની સાથે-સાથે આધુનિક ટેકનોલોજી દ્વારા પાકની ઉત્પાદકતા જાળવી રાખવામાં આવે, તો જ ભારત અન્ન બાબતમાં સ્વનિર્ભર રહીને વૈશ્વિક મંચ પર આર્થિક મહાસત્તા તરીકે મજબૂતીથી ઉભરી શકશે.
– આ લેખમાં પ્રગટ થયેલાં વિચારો લેખકનાં પોતાના છે.