સુરતની ઓળખ માત્ર હીરા, કાપડ, વેપાર અને ઉદ્યોગ પૂરતી મર્યાદિત નથી. આ શહેરની પોતાની એક સમૃદ્ધ પત્રકારત્વીય પરંપરા પણ છે. સુરતના સામાજિક, સાંસ્કૃતિક અને જાહેર જીવનના ઇતિહાસની વાત કરવામાં આવે ત્યારે એક નામ ખાસ ગૌરવ સાથે સામે આવે છે અને તે છે ‘ગુજરાતમિત્ર’. 183 વર્ષ પૂર્ણ કરીને 184મા વર્ષમાં પ્રવેશતું ગુજરાતમિત્ર માત્ર એક અખબાર નથી, પરંતુ અનેક પેઢીઓની યાદો, શહેરના બદલાતા સમય અને ગુજરાતી પત્રકારત્વની લાંબી પરંપરાનું જીવંત પ્રતીક છે.
આજે જ્યારે સમાચાર મેળવવા માટે મોબાઇલની એક ક્લિક પૂરતી છે, સોશિયલ મીડિયા પર ઘટના બનતાની સાથે જ માહિતી ફેલાઈ જાય છે અને વેબસાઇટ તથા ડિજિટલ પ્લેટફોર્મ પર સતત અપડેટ મળતા રહે છે, ત્યારે 183 વર્ષનો પત્રકારત્વીય વારસો ધરાવતું અખબાર પોતાની આગવી ઓળખ સાથે અડીખમ ઊભું છે. આટલી લાંબી સફર કોઈ સામાન્ય સિદ્ધિ નથી. તેની પાછળ સમય સાથે બદલાવ સ્વીકારવાની ક્ષમતા, પત્રકારત્વ પ્રત્યેની પ્રતિબદ્ધતા અને સૌથી મહત્વનું એટલે વાચકોનો સતત વિશ્વાસ રહેલો છે.
ગુજરાતમિત્રની શરૂઆત એવા સમયમાં થઈ હતી જ્યારે ભારતમાં અખબારો અને પત્રકારત્વ હજુ વિકાસના શરૂઆતના તબક્કામાં હતાં. ન ટેલિવિઝન હતું, ન મોબાઇલ, ન ઇન્ટરનેટ અને ન સોશિયલ મીડિયા. દેશ-દુનિયામાં શું બની રહ્યું છે તેની માહિતી સામાન્ય માણસ સુધી પહોંચાડવામાં અખબારની ભૂમિકા સૌથી મહત્વની હતી. આવા સમયમાં સુરતમાંથી શરૂ થયેલી પત્રકારત્વની એક નાની પહેલે ધીમે ધીમે પોતાની ઓળખ વિસ્તારી અને સમયની સાથે એક મજબૂત અખબારી સંસ્થાનું સ્વરૂપ ધારણ કર્યું.
ગુજરાતમિત્રની ઐતિહાસિક સફરની શરૂઆત 1863માં ‘સુરત મિત્ર’ નામથી થઈ હતી. તેના સ્થાપક દીનશા અરદેશર તાલિયારખાન હતા. એક વર્ષ બાદ, 11 સપ્ટેમ્બર 1864થી તેનું નામ બદલીને ‘ગુજરાતમિત્ર’ કરવામાં આવ્યું. શરૂઆતમાં અખબાર સાપ્તાહિક સ્વરૂપે પ્રકાશિત થતું હતું. નામમાં થયેલો આ ફેરફાર માત્ર એક નામ બદલાવ નહોતો, પરંતુ અખબારની પહોંચ અને વ્યાપ વધવાની દિશામાં પણ મહત્વનું પગલું હતું.
તે સમયના ગુજરાતમાં સામાજિક અને જાહેર જીવનમાં અનેક પરિવર્તનો થઈ રહ્યા હતા. શિક્ષણ, વહીવટ, સામાજિક સુધારા અને જાહેર પ્રશ્નો અંગે લોકોમાં ચર્ચા વધી રહી હતી. અખબારો આ જાગૃતિને વેગ આપવાનું મહત્વનું માધ્યમ બન્યા હતા. ગુજરાતમિત્રે પણ શરૂઆતથી જ માત્ર સમાચાર આપવાને બદલે સમાજ અને જાહેર જીવન સાથે જોડાયેલા પ્રશ્નોને સ્થાન આપવાની પરંપરા વિકસાવી. દીનશા અરદેશર તાલિયારખાનને નિર્ભીક પત્રકાર તરીકે પણ યાદ કરવામાં આવે છે. તેમના સમયથી જ પત્રકારત્વને માત્ર માહિતી પહોંચાડવાના સાધન તરીકે નહીં, પરંતુ સમાજમાં ચર્ચા અને જાગૃતિ ઊભી કરવાના માધ્યમ તરીકે જોવામાં આવ્યું.
ગુજરાતમિત્રના ઇતિહાસમાં 1894નું વર્ષ પણ એક મહત્વપૂર્ણ પડાવ રહ્યું. આ વર્ષે ‘ગુજરાત દર્પણ’નું ગુજરાતમિત્ર સાથે જોડાણ થયું અને અખબાર ‘ગુજરાતમિત્ર અને ગુજરાત દર્પણ’ નામે ઓળખાવા લાગ્યું. આ જોડાણે ગુજરાતના અખબારી ઇતિહાસમાં પોતાનું આગવું સ્થાન બનાવ્યું. સમય સાથે અખબારનો વ્યાપ વધતો ગયો અને વાચકો સાથેનો તેનો સંબંધ વધુ મજબૂત બનતો ગયો.
1920માં ઉત્તમરામ રેશમવાલાએ ગુજરાતમિત્ર સંભાળ્યું. ત્યારબાદ રેશમવાલા પરિવારનું યોગદાન પણ ગુજરાતમિત્રની લાંબી સફર સાથે જોડાયું. પત્રકારત્વના બદલાતા સ્વરૂપ અને સમયની નવી જરૂરિયાતોને ધ્યાનમાં રાખીને અખબારને આગળ વધારવાની પ્રક્રિયા સતત ચાલુ રહી. ગુજરાતમિત્રના ઇતિહાસમાં 1936નું વર્ષ એક મોટો માઈલસ્ટોન માનવામાં આવે છે. શરૂઆતમાં સાપ્તાહિક સ્વરૂપે પ્રકાશિત થતું અખબાર 1936થી દૈનિક બન્યું. આ પરિવર્તન સાથે વાચકો સુધી સમાચાર પહોંચાડવાની ગતિમાં મોટો ફેરફાર આવ્યો. હવે અઠવાડિયામાં એક વખત નહીં, પરંતુ દરરોજ સમાચાર, માહિતી અને જાહેર જીવન સાથે જોડાયેલા મુદ્દાઓ વાચકો સુધી પહોંચવા લાગ્યા. 1937માં પ્રવીણકાંત રેશમવાલાએ માત્ર 19 વર્ષની ઉંમરે તંત્રી તરીકે જવાબદારી સંભાળી હતી. યુવા વયે સંપાદકીય જવાબદારી સંભાળવી એ પોતે એક નોંધપાત્ર બાબત હતી. આ સમયગાળાએ ગુજરાતમિત્રની સફરમાં નવી પેઢીના નેતૃત્વનો મહત્વપૂર્ણ અધ્યાય ઉમેર્યો.
ગુજરાતમિત્રની કહાની માત્ર સંપાદકીય ફેરફારોની કહાની નથી. તેની સાથે પ્રિન્ટિંગ ટેકનોલોજીના વિકાસની કહાની પણ જોડાયેલી છે. સમય બદલાતો ગયો તેમ અખબાર છાપવાની પદ્ધતિઓ પણ બદલાતી ગઈ અને ગુજરાતમિત્રે આ બદલાવને સ્વીકાર્યો. 1958માં શીટ-ફેડ પદ્ધતિમાંથી વેબ-ફેડ રોટરી ફ્લેટ-બેડ મશીન તરફ આગળ વધવામાં આવ્યું. આથી અખબારને વધુ ઝડપથી અને વધુ પાનાં સાથે છાપવાની ક્ષમતા મળી. 1963માં હાઈ-સ્પીડ સ્ટીરિયો રોટરી મશીનનો ઉપયોગ શરૂ થયો અને 1968માં વધુ એક યુનિટ ઉમેરવામાં આવ્યું. આ બદલાવ દર્શાવે છે કે અખબાર માત્ર પરંપરાને જાળવી રાખવામાં માનતું નહોતું, પરંતુ ટેકનોલોજી સાથે પણ સતત આગળ વધતું રહ્યું.
1981માં અમેરિકાથી કન્વર્ટેડ સેકન્ડ-હેન્ડ ડી-લિથો મશીન આયાત કરવામાં આવ્યું. છાપકામની દુનિયા લેટરપ્રેસમાંથી નવી ટેકનોલોજી તરફ આગળ વધી રહી હતી અને ગુજરાતમિત્રે પણ આ પરિવર્તનમાં પગલું માંડ્યું. 1983માં પ્રવીણકાંત રેશમવાલાના અવસાન બાદ ભરત રેશમવાલાએ તંત્રી તરીકે જવાબદારી સંભાળી. સમય બદલાતો રહ્યો, નવી પેઢીઓ જોડાતી રહી અને અખબારની સફર આગળ વધતી રહી. આજે આ 183 વર્ષ જૂના વારસાને રૂચિરભાઈ રેશમવાલા અને મિલિંદભાઈ રેશમવાલા એ જ ગૌરવ, જવાબદારી અને જજબા સાથે આગળ ધપાવી રહ્યા છે. પેઢીઓથી મળેલી આ અમૂલ્ય પરંપરાને જાળવી રાખવાની સાથે સમયની સાથે તેને વધુ મજબૂત બનાવવાનું કામ તેઓ કરી રહ્યા છે.
ગુજરાતમિત્રના 183 વર્ષના વારસાને માત્ર તારીખો અને માઈલસ્ટોનથી સમજવો પૂરતો નથી. તેની સાચી ઓળખ એ છે કે આ અખબાર સાથે સુરત અને ગુજરાતના અનેક પરિવર્તનો જોડાયેલા છે. બ્રિટિશ શાસનનો સમય, સ્વાતંત્ર્યના દિવસો, આઝાદી પછીનું ભારત, ગુજરાત રાજ્યની રચના, સુરતનો ઔદ્યોગિક વિકાસ, વેપાર-ઉદ્યોગનો વિસ્તાર, શહેરની વધતી વસતી, સામાજિક પરિવર્તનો અને ટેકનોલોજીની ક્રાંતિ, આ બધું સમયની સાથે બદલાતું રહ્યું અને અખબાર પણ આ પરિવર્તનોનું સાક્ષી બનતું રહ્યું.
સુરત પોતે છેલ્લા દોઢ સદીથી વધુ સમય દરમિયાન અનેક રીતે બદલાયું છે. એક સમયનું વેપારી શહેર આજે હીરા અને કાપડના વૈશ્વિક કેન્દ્ર તરીકે ઓળખાય છે. શહેરમાં નવી વસાહતો ઊભી થઈ, ઉદ્યોગો વધ્યા, રસ્તાઓ અને પરિવહન વ્યવસ્થા બદલાઈ, શિક્ષણ અને આરોગ્ય ક્ષેત્રે વિકાસ થયો અને સુરતની ઓળખ દેશ-વિદેશમાં વધુ મજબૂત બની. આ સમગ્ર પરિવર્તનની વચ્ચે સ્થાનિક જીવન સાથે જોડાયેલા સમાચાર અને પ્રશ્નોને વાચકો સુધી પહોંચાડવામાં ગુજરાતમિત્રની ભૂમિકા રહી છે.
ગુજરાતમિત્રની બીજી મોટી ઓળખ સુરત અને દક્ષિણ ગુજરાત સાથેના તેના મજબૂત સંબંધમાં છે. સ્થાનિક પ્રશ્નો, વેપાર-ઉદ્યોગ, નાગરિક સમસ્યાઓ, શિક્ષણ, સંસ્કૃતિ, સામાજિક પ્રવૃત્તિઓ અને સામાન્ય લોકોના પ્રશ્નોને અખબારમાં સ્થાન મળતું રહ્યું છે. આ કારણે ગુજરાતમિત્ર માત્ર સમાચારનું માધ્યમ બનીને અટક્યું નથી, પરંતુ સુરત અને દક્ષિણ ગુજરાતના સામાજિક જીવનના દસ્તાવેજ તરીકે પણ પોતાની આગવી ઓળખ બનાવી છે.
કોઈપણ અખબાર માટે સૌથી મોટી સિદ્ધિ માત્ર લાંબા સમય સુધી પ્રકાશિત થવામાં નથી, પરંતુ પેઢીઓ સુધી વાચકોનો વિશ્વાસ જાળવી રાખવામાં છે. ગુજરાતમિત્રની સૌથી મોટી તાકાત તેની સાથે જોડાયેલી આ વાચક પરંપરા છે. એક પેઢીએ જે અખબાર વાંચ્યું, તે જ અખબાર આગળની પેઢીએ પણ વાંચ્યું. દાદા-દાદીથી માતા-પિતા અને માતા-પિતાથી નવી પેઢી સુધી પહોંચેલો આ સંબંધ કોઈપણ મીડિયા સંસ્થા માટે અમૂલ્ય વારસો છે.
183 વર્ષનો સમયગાળો એટલે માત્ર વર્ષોની ગણતરી નહીં, પરંતુ અસંખ્ય જીવનકથાઓ, ઘટનાઓ અને પેઢીઓનો પ્રવાસ. કેટલાય વાચકોએ પોતાની સવાર ગુજરાતમિત્ર સાથે શરૂ કરી હશે. કેટલાય વેપારીઓએ બજારની માહિતી અખબારમાંથી મેળવી હશે. કેટલાય વિદ્યાર્થીઓએ દુનિયા સમજવા માટે તેના પાનાં ખોલ્યાં હશે. કેટલાય સામાજિક અને જાહેર પ્રશ્નોએ અખબારના માધ્યમથી લોકોનું ધ્યાન ખેંચ્યું હશે. આ રીતે અખબાર ધીમે ધીમે લોકોના દૈનિક જીવનનો એક ભાગ બની ગયું.
પત્રકારત્વનું સ્વરૂપ આજે ઝડપથી બદલાઈ રહ્યું છે. એક તરફ સમાચારની ઝડપ વધી છે, તો બીજી તરફ ખોટી માહિતી અને અફવાઓનું પ્રમાણ પણ વધ્યું છે. સોશિયલ મીડિયા પર કોઈ પણ વ્યક્તિ માહિતી વહેંચી શકે છે, પરંતુ માહિતી અને વિશ્વસનીય સમાચાર વચ્ચેનો તફાવત સમજાવવાની જવાબદારી હજુ પણ પત્રકારત્વની છે. આવા સમયમાં લાંબા સમયથી પત્રકારત્વ સાથે જોડાયેલી સંસ્થાઓ માટે વિશ્વસનીયતા વધુ મહત્વની બની જાય છે.
આજના ડિજિટલ યુગમાં અખબાર માટે માત્ર પ્રિન્ટ પૂરતું રહેવું શક્ય નથી. વેબસાઇટ, મોબાઇલ, વીડિયો, સોશિયલ મીડિયા અને અન્ય ડિજિટલ માધ્યમો સાથે જોડાવું સમયની જરૂરિયાત છે. પરંતુ માધ્યમ બદલાય ત્યારે પણ પત્રકારત્વનો મૂળ હેતુ બદલાતો નથી. સાચી માહિતી શોધવી, તથ્યોની ચકાસણી કરવી, લોકોના પ્રશ્નોને અવાજ આપવો અને વાચકોનો વિશ્વાસ જાળવી રાખવો એ આજે પણ એટલું જ મહત્વનું છે જેટલું શરૂઆતના સમયમાં હતું.
આ દૃષ્ટિએ ગુજરાતમિત્રનું 184મું વર્ષ માત્ર એક નવા વર્ષનો પ્રારંભ નથી. તે જૂના વારસાને સાથે લઈને નવી પેઢી સુધી પહોંચવાનો નવો સંકલ્પ છે. 183 વર્ષનો ઇતિહાસ ગૌરવ આપે છે, પરંતુ આ ઇતિહાસને આગળ લઈ જવાની જવાબદારી પણ એટલી જ મોટી છે. આ લાંબી સફરમાં માત્ર તંત્રીઓ કે પત્રકારોનું જ નહીં, પરંતુ અખબાર સાથે જોડાયેલા દરેક કર્મચારીનું યોગદાન રહ્યું છે. સમાચાર એકત્રિત કરનારા પત્રકારોથી લઈને સંપાદન, પ્રૂફ, ફોટોગ્રાફી, પ્રિન્ટિંગ અને વિતરણ સુધીની આખી ટીમે અખબારને વાચકો સુધી પહોંચાડવામાં ભૂમિકા ભજવી છે. અને આ સમગ્ર સફરની સૌથી મહત્વની કડી રહ્યા છે વાચકો, જેમણે વર્ષો સુધી અખબારને પોતાના જીવનનો હિસ્સો બનાવ્યું.
આજે Foundation Dayના અવસરે 183 વર્ષ પૂર્ણ થવાની ઉજવણી એટલે માત્ર ભૂતકાળને યાદ કરવાનો દિવસ નથી. આ દિવસ અત્યાર સુધીની સફર પર ગૌરવ અનુભવવાની સાથે આગામી સફર માટે નવી ઊર્જા મેળવવાનો દિવસ છે. ગુજરાતમિત્રે અત્યાર સુધીમાં અનેક સમયગાળાઓ જોયા છે અને હવે તે એવા યુગમાં પ્રવેશી રહ્યું છે જ્યાં પ્રિન્ટ અને ડિજિટલ બંને માધ્યમો સાથે આગળ વધવાનું છે.
ગુજરાતમિત્રની કહાની એટલે એક અખબારની કહાનીથી ઘણી મોટી કહાની. તે સુરતની કહાની છે. તે ગુજરાતના બદલાતા સમાજની કહાની છે. તે ગુજરાતી પત્રકારત્વના વિકાસની કહાની છે. 1863માં ‘સુરત મિત્ર’ તરીકે શરૂ થયેલી સફર 1864માં ‘ગુજરાતમિત્ર’ બની, 1894માં ‘ગુજરાત દર્પણ’ સાથે જોડાઈ, 1936માં દૈનિક બની અને ત્યારબાદ પ્રિન્ટિંગ ટેકનોલોજીના અનેક તબક્કા પાર કરીને આધુનિક મીડિયા યુગ સુધી પહોંચી.
આટલા લાંબા સમય સુધી ટકી રહેવા માટે માત્ર જૂનો ઇતિહાસ પૂરતો નથી. સમયને સમજવો પડે, બદલાવ સ્વીકારવો પડે અને સૌથી મહત્વનું એટલે વાચકોનો વિશ્વાસ જાળવી રાખવો પડે. ગુજરાતમિત્રની અત્યાર સુધીની સફર આ ત્રણેય બાબતોનું ઉદાહરણ છે. આથી ગુજરાતમિત્રને માત્ર ‘જૂનું અખબાર’ કહેવું તેના વારસાને નાનું પાડવા જેવું છે. તે ગુજરાતી પત્રકારત્વના જીવંત ઇતિહાસનો એક મહત્વપૂર્ણ હિસ્સો છે. એક એવી પરંપરા, જેણે અનેક પેઢીઓને સમાચાર આપ્યા, સમાજમાં ચર્ચાને સ્થાન આપ્યું, સુરતના બદલાતા ચહેરાને પોતાના પાનાં પર નોંધ્યો અને સમય સાથે પોતાનું સ્વરૂપ પણ બદલ્યું.
આજની પેઢી સાથે તાલમાં તાલ મિલાવવા ગુજરાતમિત્ર ડિજિટલ મીડિયામાં પણ સતત નવી મજલ કાપી રહ્યું છે, પરંતુ પોતાના મૂળ વસૂલ સાથે કોઈ સમાધાન કર્યા વિના. આજે આગળ રહેવાની હોડમાં અનેક માધ્યમો સમાચાર સૌથી પહેલાં આપવાની ઉતાવળ કરે છે, ત્યારે ગુજરાતમિત્રની નીતિ સ્પષ્ટ છે, સમાચાર ભલે થોડા મોડા મળે, પરંતુ તેમાં મરચા-મરી ભભરાવેલા ન હોય અને ફેક ન્યૂઝને કોઈ સ્થાન ન મળે. કારણ કે ડિજિટલ યુગમાં સમાચાર ફટાફટ ફેલાય છે, પરંતુ ઉતાવળમાં કરવામાં આવેલા કવરેજથી જો ખોટી માહિતી પ્રસરી જાય તો એ સમાચારની ઝડપ નહીં, પત્રકારત્વની નિષ્ફળતા ગણાય. કોઈ એમ માને કે ગુજરાતમિત્ર ન્યૂઝ મોડા આપે છે તો ભલે માને, પરંતુ અખબાર માટે ઝડપ કરતાં સત્ય અને વિશ્વસનીયતા હંમેશા વધુ મહત્વની છે.
183 વર્ષ પૂર્ણ કરીને 184મા વર્ષમાં પ્રવેશતું ગુજરાતમિત્ર એટલે ભૂતકાળના ગૌરવ સાથે ભવિષ્યની નવી જવાબદારી. આવનારા સમયમાં ટેકનોલોજી વધુ બદલાશે, સમાચાર મેળવવાની રીતો વધુ ઝડપી બનશે અને પત્રકારત્વ સામે નવા પડકારો આવશે. પરંતુ સાચા સમાચાર, તથ્યપૂર્ણ પત્રકારત્વ અને વાચકનો વિશ્વાસ ક્યારેય જૂનો નહીં થાય.
આ જ ગુજરાતમિત્રની સૌથી મોટી તાકાત છે. 183 વર્ષનો વારસો તેની ઓળખ છે, પરંતુ 184મા વર્ષમાં આગળ વધવાની તેની તૈયારી તેની સાચી શક્તિ છે. સુરત અને ગુજરાતના પત્રકારત્વના ઇતિહાસમાં પોતાની આગવી ઓળખ ધરાવતું ગુજરાતમિત્ર આવનારા વર્ષોમાં પણ સમય સાથે કદમ મિલાવતું રહે, નવી પેઢીના વાચકો સાથે જોડાતું રહે અને સમાજના મહત્વના પ્રશ્નોને અવાજ આપતું રહે, એ જ આ Foundation Dayની સૌથી સુંદર શુભેચ્છા છે.
