કાઉન્સિલ ઓફ સાયન્ટિફિક એન્ડ ઇન્ડસ્ટ્રિયલ રિસર્ચ (CSIR)ના 85મા સ્થાપના દિવસ નિમિત્તે વિજ્ઞાન અને ટેકનોલોજી મંત્રાલયના કેન્દ્રીય રાજ્ય મંત્રી (સ્વતંત્ર હવાલો) ડૉ. જીતેન્દ્ર સિંહે પાંચ ભારતીય ભાષાઓમાં નવા લોકપ્રિય વિજ્ઞાન સામયિકોનું લોકાર્પણ કર્યું છે. આ સામયિકો CSIR-નેશનલ ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ઓફ સાયન્સ કોમ્યુનિકેશન એન્ડ પોલિસી રિસર્ચ (CSIR-NIScPR) દ્વારા પ્રકાશિત કરવામાં આવ્યા છે. નવા સામયિકોમાં આસામી ભાષામાં ‘વિજ્ઞાન લહર’ (Bigyan Lahar), બંગાળીમાં ‘વિજ્ઞાન વૃત્તાંત’ (Bigyan Brittanto), મરાઠીમાં ‘વિજ્ઞાન ક્ષિતિજ’ (Vidnyan Kshitij), તમિલમાં ‘અરિવિયલ અરિક્કૈયલાર’ (Ariviyal Arikkaiyalar) અને તેલુગુમાં ‘વિજ્ઞાન વેલુગુ’ (Vigyan Velugu)નો સમાવેશ થાય છે. આ પાંચ સામયિકોના પ્રકાશન સાથે લોકપ્રિય વિજ્ઞાનને વધુ ભાષાઓમાં લોકો સુધી પહોંચાડવાના પ્રયાસને વિસ્તરણ મળ્યું છે.
CSIR-NIScPR અગાઉથી જ અંગ્રેજીમાં ‘સાયન્સ રિપોર્ટર’, હિન્દીમાં ‘વિજ્ઞાન પ્રગતિ’ અને ઉર્દૂમાં ‘સાયન્સ કી દુનિયા’ જેવા લોકપ્રિય વિજ્ઞાન સામયિકો પ્રકાશિત કરે છે. નવા પાંચ સામયિકો આ પ્રકાશન પરંપરાને વધુ વિસ્તૃત કરશે. તેનો મુખ્ય ઉદ્દેશ વૈજ્ઞાનિક સંશોધન, નવી શોધો, ટેકનોલોજી અને વૈજ્ઞાનિક વિકાસ સાથે જોડાયેલી માહિતી લોકોને તેમની પોતાની ભાષામાં સરળતાથી ઉપલબ્ધ કરાવવાનો છે. આ સામયિકોમાં માત્ર દેશ-વિદેશના વૈજ્ઞાનિક વિકાસને જ સ્થાન આપવામાં આવશે નહીં, પરંતુ જે-તે ભાષા અને પ્રદેશ સાથે જોડાયેલી વૈજ્ઞાનિક સિદ્ધિઓ, નવીનતાઓ અને સંશોધનને પણ મહત્વ આપવામાં આવશે. આ રીતે સ્થાનિક સ્તરે થઈ રહેલા વૈજ્ઞાનિક પ્રયાસો અને સિદ્ધિઓને પણ વ્યાપક વાચકવર્ગ સુધી પહોંચાડવાનો પ્રયાસ કરવામાં આવશે.
આ પહેલની ખાસ વાત એ છે કે સામયિકોની સામગ્રી તૈયાર કરવા માટે આધુનિક ટેકનોલોજીનો પણ ઉપયોગ કરવામાં આવી રહ્યો છે. CSIR-NIScPRના હાલના લોકપ્રિય વિજ્ઞાન સામયિકોમાં પ્રકાશિત થતી પસંદગીની સામગ્રીને નવી ભારતીય ભાષાઓમાં પહોંચાડવા માટે આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ આધારિત અનુવાદ તકનીકનો ઉપયોગ કરવામાં આવશે. જોકે, એઆઈ દ્વારા કરવામાં આવેલા અનુવાદને સીધો જ પ્રકાશિત કરવામાં નહીં આવે. અનુવાદ થયા બાદ નિષ્ણાતોની ટીમ દ્વારા તેની વિગતવાર સમીક્ષા કરવામાં આવશે. તેમાં ભાષાની ભૂલો માટે પ્રૂફરીડિંગ, વૈજ્ઞાનિક માહિતીની ફેક્ટ-ચેકિંગ અને સંપાદકીય સુધારાનો સમાવેશ થશે. આ પ્રક્રિયાનો હેતુ વૈજ્ઞાનિક માહિતીમાં ચોકસાઈ જાળવવાની સાથે ભાષા સરળ અને વાચકો માટે સમજવામાં સરળ રહે તે સુનિશ્ચિત કરવાનો છે.
નવા સામયિકોની સામગ્રી માત્ર અનુવાદ પૂરતી મર્યાદિત નહીં રહે. સંબંધિત ભારતીય ભાષાઓમાં મૂળ રીતે લખાયેલા વિજ્ઞાન આધારિત લેખોને પણ તેમાં સ્થાન આપવામાં આવશે. તેનાથી પ્રાદેશિક ભાષાઓમાં વિજ્ઞાન લેખનને પ્રોત્સાહન મળશે અને સ્થાનિક સંશોધન, વૈજ્ઞાનિક પ્રવૃત્તિઓ તથા નવીનતાઓને પણ વધુ મહત્વ મળશે. લોકાર્પણ સમારોહમાં CSIRના મહાનિર્દેશક અને DSIRના સચિવ ડૉ. એન. કલાઈસેલવી તથા CSIR-NIScPRના નિયામક ડૉ. ગીતા વાણી રાયાસમ સહિતના અધિકારીઓ અને સંપાદકીય ટીમના સભ્યો હાજર રહ્યા હતા.
પાંચેય સામયિકોના પ્રકાશન માટે અલગ-અલગ ભાષાની સંપાદકીય ટીમોએ મહત્વની ભૂમિકા ભજવી છે. આસામી ‘વિજ્ઞાન લહર’ માટે ડૉ. પરમાનંદ બર્મન સંપાદક અને ડૉ. બોર્નાલી શર્મા સહ-સંપાદક છે. બંગાળી ‘વિજ્ઞાન વૃત્તાંત’ના સંપાદક ડૉ. ઉત્તમ કુમાર જાના છે. મરાઠી ‘વિજ્ઞાન ક્ષિતિજ’ના સંપાદક તરીકે મુકેશ અંબાદાસ પુંડ જોડાયેલા છે. તમિલ ‘અરિવિયલ અરિક્કૈયલાર’ માટે ડૉ. એસ. ભુવનેશ સંપાદક અને ડૉ. એલ. સંધ્યા સહ-સંપાદક છે, જ્યારે તેલુગુ ‘વિજ્ઞાન વેલુગુ’ના સંપાદક ડૉ. એન. કે. પ્રસન્ના છે.
આ પાંચેય સામયિકોના પ્રકાશનનું સંકલન મુકેશ અંબાદાસ પુંડ અને ડૉ. મહેર વાન દ્વારા કરવામાં આવ્યું છે. સંબંધિત સંપાદકો, સંપાદકીય ટીમો, ડિઝાઇન ટીમ અને અન્ય કર્મચારીઓના સંયુક્ત પ્રયાસોથી આ પહેલને આકાર મળ્યો છે. ભારતમાં વિજ્ઞાન અને ટેકનોલોજી અંગેની માહિતી મોટાભાગે અંગ્રેજી અથવા કેટલીક પસંદગીની ભાષાઓમાં ઉપલબ્ધ રહેતી હોય છે. આવી સ્થિતિમાં પ્રાદેશિક ભાષાઓમાં વૈજ્ઞાનિક માહિતી ઉપલબ્ધ થવાથી વિદ્યાર્થીઓ, શિક્ષકો, સામાન્ય વાચકો અને વિજ્ઞાનમાં રસ ધરાવતા લોકો માટે સંશોધન તથા નવી ટેકનોલોજીને સમજવાનું વધુ સરળ બની શકે છે. CSIRના 85મા સ્થાપના દિવસ સાથે શરૂ થયેલી આ પહેલનો હેતુ વિજ્ઞાન સંચારને વધુ વ્યાપક અને બહુભાષી બનાવવાનો છે. પ્રાદેશિક ભાષાઓમાં વિશ્વસનીય વૈજ્ઞાનિક માહિતી પહોંચાડીને વિજ્ઞાન પ્રત્યે રસ વધારવા, સ્થાનિક વૈજ્ઞાનિક સિદ્ધિઓને ઓળખ આપવા અને દેશના વિવિધ ભાષાકીય વિસ્તારોમાં વૈજ્ઞાનિક જાગૃતિને મજબૂત બનાવવાનો પ્રયાસ કરવામાં આવ્યો છે.
