અમેરિકા અને ઈરાન વચ્ચે ચાલી રહેલા તણાવ વચ્ચે એક તરફ રાજદ્વારી ઉકેલની શક્યતા દેખાઈ રહી હતી, પરંતુ હવે સ્થિતિ ફરી વણસતી જોવા મળી રહી છે. ઈરાને કતાર મારફતે અમેરિકા સમક્ષ સાત દિવસનો એક પ્રસ્તાવ મૂક્યો હતો, જેમાં સ્ટ્રેટ ઓફ હોર્મુઝ ફરી ખોલવા અને પરમાણુ મુદ્દે અમેરિકા સાથે વાતચીત શરૂ કરવાની તૈયારી દર્શાવવામાં આવી હતી. જોકે, અમેરિકાના રાષ્ટ્રપતિ ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પે આ પ્રસ્તાવ સ્વીકાર્યો નથી. હાલના અહેવાલો અનુસાર, આ નિર્ણય બાદ ઈરાન પર ફરી લશ્કરી કાર્યવાહી થવાની સંભાવનાને લઈને ચિંતા વધી છે.
ઈરાનના વિદેશ મંત્રી અબ્બાસ અરાગચીએ જણાવ્યું હતું કે તેમના દેશે અમેરિકા સુધી મધ્યસ્થીઓ મારફતે સાત દિવસનો રોડમેપ પહોંચાડ્યો છે. આ યોજના હેઠળ કેટલીક શરતો પૂરી થાય તો સાતમા દિવસે સ્ટ્રેટ ઓફ હોર્મુઝ ફરી ખોલવામાં આવે અને ત્યારબાદ પરમાણુ કાર્યક્રમ અંગેની વાતચીત શરૂ કરવામાં આવે. ઈરાનનું કહેવું છે કે અમેરિકા આ શરતો સ્વીકારે ત્યારથી જ સાત દિવસની સમયમર્યાદા શરૂ થઈ શકે છે. ઈરાનના પ્રસ્તાવમાં મુખ્યત્વે ત્રણ બાબતો સામેલ હતી. પ્રથમ, અમેરિકાએ ઈરાનના બંદરો પર લગાવવામાં આવેલી નૌકાદળની નાકાબંધી હટાવવાની અને ઈરાનના તેલ વેચાણ પરના પ્રતિબંધોમાં છૂટ આપવાની હતી. બીજી, લેબનાન સહિતના વિસ્તારોમાં યુદ્ધવિરામ જાળવવાની શરત હતી. ત્રીજી અને સૌથી મહત્વપૂર્ણ બાબત તરીકે સાતમા દિવસે સ્ટ્રેટ ઓફ હોર્મુઝ ફરી ખોલવાની અને ત્યારબાદ પરમાણુ મુદ્દે સત્તાવાર વાટાઘાટો શરૂ કરવાની વાત હતી.
આ યોજના મુજબ શરૂઆતના દિવસોમાં અમેરિકા તરફથી નાકાબંધી અને પ્રતિબંધોમાં રાહત આપવાની પ્રક્રિયા થવાની હતી. ત્યારબાદ સાતમા દિવસે ઈરાન સ્ટ્રેટ ઓફ હોર્મુઝને ફરીથી સામાન્ય જહાજી પરિવહન માટે ખોલે અને બંને દેશો પરમાણુ કાર્યક્રમ અંગેની વાતચીત આગળ વધારે. સ્ટ્રેટ ઓફ હોર્મુઝ વિશ્વના મહત્વપૂર્ણ ઊર્જા માર્ગોમાંનું એક હોવાથી તેની સ્થિતિનો સીધો પ્રભાવ આંતરરાષ્ટ્રીય તેલ અને ગેસ બજાર પર પડી શકે છે. જોકે, અમેરિકી રાષ્ટ્રપતિ ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પે ઈરાનના આ સાત દિવસના પ્રસ્તાવને નકારી દીધો હોવાના અહેવાલો સામે આવ્યા છે. અહેવાલો અનુસાર, ટ્રમ્પને ઈરાન દ્વારા કરવામાં આવેલી ખાતરીઓ અને તેની શરતોના અમલ અંગે વિશ્વાસ નથી. આ ઉપરાંત અમેરિકામાં નવેમ્બરમાં મિડટર્મ ચૂંટણી યોજાવાની છે અને તે પછી ઈરાન સામે ફરીથી લશ્કરી કાર્યવાહી અથવા બોમ્બમારો શરૂ થઈ શકે તેવી વાત પણ અમેરિકી અધિકારીઓને ટાંકીને સામે આવી છે. જોકે, જો કોઈ લશ્કરી કાર્યવાહી થાય તો તેનો વ્યાપ કેટલો હશે તે અંગે હાલ કોઈ સ્પષ્ટતા નથી.
બીજી તરફ, ટ્રમ્પે જાહેરમાં એવો પણ સંકેત આપ્યો છે કે ઈરાન સાથેનો સંઘર્ષ આખરે સમાપ્ત થઈ શકે છે અને વાટાઘાટો દ્વારા ઉકેલની શક્યતા રહેલી છે. એટલે હાલની સ્થિતિને સીધી રીતે ફરી મોટા પાયે યુદ્ધ શરૂ થવાની નિશ્ચિતતા તરીકે જોવી યોગ્ય નથી. ઈરાનના સાત દિવસના પ્રસ્તાવના અસ્વીકાર બાદ રાજદ્વારી વાતચીતની દિશા શું રહે છે અને અમેરિકી પ્રશાસન આગળ કયા પગલાં લે છે તે મહત્વનું રહેશે. ઈરાન તરફથી પણ એવું કહેવામાં આવ્યું છે કે તે પોતાના સાર્વભૌમ અધિકારો સાથે સમાધાન કરવા તૈયાર નથી, પરંતુ વાતચીત દ્વારા સમસ્યાઓ ઉકેલવાની શક્યતાને નકારી રહ્યું નથી. રાષ્ટ્રપતિ મસૂદ પેઝેશ્કિયાને પણ તાજેતરમાં સંવાદ દ્વારા વિવાદ ઉકેલવાના પ્રયાસોને સમર્થન આપ્યું છે. ઈરાનનું વલણ એ રહ્યું છે કે જો વાતચીત દ્વારા કોઈ ઉકેલ મેળવી શકાય તો સૈન્ય સંઘર્ષ ટાળવો જોઈએ.
હાલમાં સૌથી મોટો પ્રશ્ન એ છે કે અમેરિકા અને ઈરાન વચ્ચે ફરીથી રાજદ્વારી વાતચીત શરૂ થાય છે કે નહીં. સ્ટ્રેટ ઓફ હોર્મુઝનું ફરીથી ખુલવું માત્ર બંને દેશો માટે જ નહીં પરંતુ વૈશ્વિક ઊર્જા બજાર માટે પણ મહત્વપૂર્ણ છે. આ માર્ગમાં અવરજવર સામાન્ય બનવાથી તેલ અને ગેસની આંતરરાષ્ટ્રીય સપ્લાય પર દબાણ ઘટી શકે છે, જ્યારે તણાવ વધે તો તેની વિપરીત અસર જોવા મળી શકે છે. આ સ્થિતિમાં ટ્રમ્પ દ્વારા ઈરાનના પ્રસ્તાવને નકારવામાં આવ્યા બાદ આગળનું અમેરિકી પગલું મહત્વનું બની ગયું છે. હાલના અહેવાલોમાં ફરી લશ્કરી કાર્યવાહી અંગેની સંભાવના વ્યક્ત કરવામાં આવી રહી છે, પરંતુ આગામી દિવસોમાં વાટાઘાટો માટે કોઈ નવી પહેલ થાય છે કે તણાવ વધુ વધે છે તે અંગે હજુ સ્પષ્ટતા નથી. તેથી સાત દિવસની ઈરાની યોજના આગળ વધશે કે નહીં અને સ્ટ્રેટ ઓફ હોર્મુઝ ક્યારે સામાન્ય રીતે ખૂલશે તે હવે અમેરિકા-ઈરાન વચ્ચેની આગામી રાજદ્વારી ગતિવિધિઓ પર નિર્ભર રહેશે.
