વૈશ્વિક રાજનીતિમાં અમેરિકા, રશિયા અને ભારત વચ્ચેના સંબંધોને લઈને ફરી એકવાર મોટી ચર્ચા શરૂ થઈ છે. રશિયાના રાષ્ટ્રપતિ વ્લાદિમીર પુતિને સ્પષ્ટ શબ્દોમાં જણાવ્યું છે કે ભારત પર, ખાસ કરીને વડાપ્રધાન Narendra Modi પર દબાણ લાવવાનો કોઈપણ પ્રયાસ નિષ્ફળ સાબિત થશે અને તે આંતરરાષ્ટ્રીય તેમજ દ્વિપક્ષીય સંબંધો માટે નુકસાનકારક બની શકે છે. પુતિનનું આ નિવેદન એવા સમયે સામે આવ્યું છે જ્યારે અમેરિકા ભારતના રશિયા સાથેના વેપાર, ઊર્જા અને વ્યૂહાત્મક સહયોગને લઈને સતત દબાણ વધારવાનો પ્રયાસ કરી રહ્યું હોવાનું માનવામાં આવે છે.
સેન્ટ પીટર્સબર્ગમાં વિશ્વની અગ્રણી સમાચાર એજન્સીઓના વડાઓ સાથેની બેઠક દરમિયાન પુતિને ભારત અંગે પોતાના વિચારો ખુલ્લેઆમ વ્યક્ત કર્યા હતા. તેમણે કહ્યું કે ભારત એક સ્વતંત્ર અને મજબૂત લોકશાહી દેશ છે, જે પોતાના રાષ્ટ્રીય હિતોને ધ્યાનમાં રાખીને નિર્ણયો લે છે. ભારતને કોઈ પણ બાહ્ય શક્તિ દબાણ દ્વારા પોતાની નીતિઓ બદલવા માટે મજબૂર કરી શકશે નહીં.પુતિને જણાવ્યું કે અમેરિકા કેટલીક બાબતોમાં ભારત પર દબાણ લાવવાનો પ્રયાસ કરી રહ્યું છે, ખાસ કરીને રશિયા સાથેના સહયોગના મુદ્દે. તેમ છતાં તેમણે સ્પષ્ટ કર્યું કે આવી કોશિશો માત્ર આંતરરાષ્ટ્રીય સંબંધોને નુકસાન એજ પહોંચાડશે. પુતિનના મતે, વિશ્વની સૌથી મોટી વસ્તી ધરાવતા દેશના વડાપ્રધાન પર દબાણ કરવું સમજદારીભર્યું પગલું નથી અને તેનાથી કોઈ સકારાત્મક પરિણામ મળવાની સંભાવના નથી.
રશિયન રાષ્ટ્રપતિએ ભારપૂર્વક જણાવ્યું કે ભારત અને રશિયા વચ્ચેના સંબંધો દાયકાઓથી વિશ્વાસ, પરસ્પર સન્માન અને વ્યૂહાત્મક ભાગીદારી પર આધારિત રહ્યા છે. તેમણે કહ્યું કે ભારત અને અમેરિકા વચ્ચે વધતો સહયોગ મોસ્કો માટે કોઈ ચિંતાનો વિષય નથી. રશિયા ભારતના અન્ય દેશો સાથેના સંબંધોને તેના વિરુદ્ધ ગણતું નથી અને ભારતની બહુઆયામી વિદેશ નીતિને સન્માન આપે છે.પુતિને કહ્યું કે “અમે ભારતને એક વિશ્વસનીય ભાગીદાર તરીકે જોઈએ છીએ. ભારત સાથેના અમારા સંબંધો સતત મજબૂત બની રહ્યા છે અને ભવિષ્યમાં પણ વધુ મજબૂત બનશે.” તેમના જણાવ્યા અનુસાર, ભારત અને રશિયા વચ્ચેનો સહયોગ માત્ર સંરક્ષણ કે ઊર્જા ક્ષેત્ર સુધી મર્યાદિત નથી, પરંતુ વેપાર, ટેકનોલોજી, વિજ્ઞાન, કૃષિ અને ઔદ્યોગિક વિકાસ જેવા અનેક ક્ષેત્રોમાં વિસ્તરી રહ્યો છે.
તાજેતરના વર્ષોમાં ભારતે રશિયન ક્રૂડ ઓઈલની ખરીદીમાં મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવી છે. પશ્ચિમી દેશો અને અમેરિકા દ્વારા રશિયા પર પ્રતિબંધો લાદવામાં આવ્યા હોવા છતાં ભારતે પોતાની ઊર્જા સુરક્ષાને પ્રાથમિકતા આપીને રશિયા સાથે વેપાર જાળવી રાખ્યો છે. આ મુદ્દે અમેરિકા તરફથી અનેક વખત અસંતોષ વ્યક્ત કરવામાં આવ્યો છે. પુતિનના નિવેદનને આ જ સંદર્ભમાં જોવામાં આવી રહ્યું છે.
રશિયન રાષ્ટ્રપતિએ ભારતના આર્થિક વિકાસ અને વૈશ્વિક પ્રભાવની પણ પ્રશંસા કરી હતી. તેમણે જણાવ્યું કે ભારત વિશ્વની સૌથી ઝડપથી વિકસતી મોટી અર્થવ્યવસ્થાઓમાંનું એક છે અને વૈશ્વિક રાજકારણમાં તેની ભૂમિકા સતત વધી રહી છે. ભારત પોતાના હિતોને ધ્યાનમાં રાખીને નિર્ણયો લે છે અને એ જ તેની સૌથી મોટી તાકાત છે.વેપાર સંબંધોની વાત કરતાં પુતિને આશાવાદ વ્યક્ત કર્યો કે આગામી વર્ષોમાં ભારત અને રશિયા વચ્ચેનો દ્વિપક્ષીય વેપાર 100 અબજ ડોલર સુધી પહોંચી શકે છે. તેમણે જણાવ્યું કે બંને દેશો આ લક્ષ્ય હાંસલ કરવા માટે વિવિધ ક્ષેત્રોમાં સહયોગ વધારી રહ્યા છે. ઊર્જા, ખાતર, કૃષિ, ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર અને ઔદ્યોગિક રોકાણ જેવા ક્ષેત્રો આ વૃદ્ધિના મુખ્ય આધાર બનશે.
આ દરમિયાન અમેરિકાના રાષ્ટ્રપતિ Donald Trump પણ ભારત સાથે વેપાર કરાર અંગે સકારાત્મક નિવેદન આપી ચૂક્યા છે. ટ્રમ્પે તાજેતરમાં વડાપ્રધાન મોદીને પોતાના સારા મિત્ર ગણાવ્યા હતા અને બંને દેશો વચ્ચે વહેલી તકે વેપાર સમજૂતી થવાની આશા વ્યક્ત કરી હતી. જોકે બીજી તરફ ભારત-રશિયા સંબંધોને લઈને અમેરિકાની ચિંતાઓ યથાવત્ હોવાનું માનવામાં આવે છે.
વિદેશ નીતિના નિષ્ણાતોના મતે પુતિનનું આ નિવેદન માત્ર ભારતને સમર્થન આપતું નિવેદન નથી, પરંતુ વૈશ્વિક શક્તિ સંતુલન અંગેનો મહત્વપૂર્ણ સંદેશ પણ છે. રશિયા એ દર્શાવવા માંગે છે કે ભારત તેની માટે માત્ર વ્યૂહાત્મક ભાગીદાર જ નહીં પરંતુ લાંબા ગાળાનો વિશ્વાસુ મિત્ર પણ છે. બીજી તરફ ભારત સતત “સ્ટ્રેટેજિક ઓટોનોમી” એટલે કે સ્વતંત્ર વિદેશ નીતિના સિદ્ધાંતને અનુસરી રહ્યું છે, જેમાં તે અમેરિકા અને રશિયા બંને સાથે પોતાના હિતોને ધ્યાનમાં રાખીને સંબંધો જાળવે છે.
રાજકીય વિશ્લેષકોનું માનવું છે કે પુતિનના નિવેદનથી સ્પષ્ટ સંકેત મળે છે કે મોસ્કો ભારત સાથેના સંબંધોને અત્યંત મહત્વ આપે છે અને કોઈપણ આંતરરાષ્ટ્રીય દબાણ છતાં આ સંબંધો આગળ પણ મજબૂત રહેવાની શક્યતા છે. ભારત અને રશિયા વચ્ચેનો વિશ્વાસ, લાંબા ગાળાની ભાગીદારી અને વ્યૂહાત્મક સહયોગ બંને દેશોને વૈશ્વિક રાજકારણમાં નજીક લાવતો મહત્વપૂર્ણ પરિબળ બની રહ્યો છે.
આ રીતે, રશિયાના રાષ્ટ્રપતિ પુતિને એક વખત ફરી સ્પષ્ટ કર્યું છે કે ભારત પોતાની નીતિઓ નક્કી કરવામાં સંપૂર્ણપણે સ્વતંત્ર છે અને વડાપ્રધાન મોદી પર દબાણ લાવવાનો કોઈપણ પ્રયાસ માત્ર નિષ્ફળ જ નહીં, પરંતુ આંતરરાષ્ટ્રીય સંબંધો માટે નુકસાનકારક પણ સાબિત થઈ શકે છે. ભારત-રશિયા મિત્રતા વિશ્વાસના મજબૂત પાયા પર ઉભી છે અને ભવિષ્યમાં પણ બંને દેશો વચ્ચેનો સહયોગ વધુ વિસ્તરવાની શક્યતા વ્યક્ત કરવામાં આવી રહી છે.
