મહારાષ્ટ્રમાં આગામી ગણેશોત્સવ દરમિયાન માત્ર માટીની ગણેશ પ્રતિમાઓના ઉપયોગનો નિયમ આ વર્ષે લાગુ કરવામાં આવશે નહીં. રાજ્ય સરકારે આ અંગે બોમ્બે હાઇકોર્ટ સમક્ષ પોતાનો પક્ષ રજૂ કરતા જણાવ્યું છે કે તહેવાર શરૂ થવામાં હવે ખૂબ જ ઓછો સમય બાકી રહ્યો છે અને મોટાભાગની પ્લાસ્ટર ઓફ પેરિસ (પીઓપી) પ્રતિમાઓ અગાઉથી તૈયાર થઈ ચૂકી છે. આ પરિસ્થિતિમાં અચાનક નવો નિયમ લાગુ કરવો વ્યવહારિક રીતે શક્ય નથી.
સરકારે અદાલતને ખાતરી આપી છે કે આ વર્ષે પર્યાવરણ સંરક્ષણ સાથે જોડાયેલા પ્રવર્તમાન માર્ગદર્શિકાનું સંપૂર્ણ પાલન કરવામાં આવશે. આ સાથે જ આગામી વર્ષથી તબક્કાવાર રીતે માટીની પ્રતિમાઓને પ્રોત્સાહન આપવા અને પીઓપી પ્રતિમાઓ પરનું નિર્ભરતા ઘટાડવા માટે અસરકારક પગલાં લેવામાં આવશે.
બોમ્બે હાઇકોર્ટમાં એડવોકેટ જનરલની રજૂઆત
મંગળવારે બોમ્બે હાઇકોર્ટમાં થયેલી સુનાવણી દરમિયાન મહારાષ્ટ્ર સરકાર વતી એડવોકેટ જનરલ મિલિંદ સાઠેએ વિગતો આપતા જણાવ્યું હતું કે આ વર્ષે ગણેશોત્સવ 14 સપ્ટેમ્બરથી શરૂ થઈ રહ્યો છે. તહેવારમાં હવે 40 દિવસ જેટલો જ સમય બાકી છે, જ્યારે મોટાભાગના મૂર્તિકારો પીઓપીની પ્રતિમાઓ તૈયાર કરી ચૂક્યા છે.
જો આ સમયે અચાનક માત્ર માટીની મૂર્તિઓનો નિયમ અમલમાં મૂકાય તો લાખો મૂર્તિકારો, વેપારીઓ અને શ્રદ્ધાળુઓ સામે ગંભીર આર્થિક અને વ્યવહારિક સમસ્યાઓ ઊભી થઈ શકે છે. આથી આ વર્ષે જૂના પ્રાવધાનો હેઠળ જ ઉત્સવનું આયોજન કરવામાં આવશે.
પીએમ મોદીની અપીલ અને પર્યાવરણનો સંતુલન
સરકારે અદાલતને જણાવ્યું કે વડાપ્રધાન નરેન્દ્ર મોદી સમયાંતરે દેશવાસીઓને પર્યાવરણની સુરક્ષા માટે માટીમાંથી બનેલી ઇકો-ફ્રેન્ડલી પ્રતિમાઓનો ઉપયોગ કરવા અપીલ કરતા રહ્યા છે. રાજ્ય સરકાર પણ આ દિશામાં આગળ વધવા માંગે છે, પરંતુ આટલા ટૂંકા ગાળામાં તેને પૂર્ણપણે લાગુ કરવું શક્ય નથી. આ વર્ષે જનજાગૃતિ ફેલાવવા અને આગામી વર્ષ માટે જરૂરી તૈયારીઓ કરવા પર ભાર મૂકવામાં આવશે.
વર્ષ 2025ના અદાલતી નિર્દેશોનું પાલન
સરકારે જુલાઈ 2025માં બોમ્બે હાઇકોર્ટ દ્વારા આપવામાં આવેલા આદેશોનું પાલન કરવાનો આત્મવિશ્વાસ વ્યક્ત કર્યો છે. આ નિર્દેશો મુજબ:
- વિસર્જનના 24 કલાકની અંદર જળાશયોમાંથી પ્રતિમાઓના અવશેષો હટાવવામાં આવશે.
- સફાઈ અભિયાનને વધુ અસરકારક બનાવાશે.
- સ્થાનિક સ્વરાજ્યની સંસ્થાઓને વિશેષ જવાબદારી સોંપવામાં આવશે.
- પ્રદૂષણ નિયંત્રણ માટે દેખરેખ વધારવામાં આવશે.
કૃત્રિમ તળાવો અને ભવિષ્યનું આયોજન
ભવિષ્યમાં પીઓપી પ્રતિમાઓને સીધી નદીઓ, સરોવરો કે સમુદ્રમાં વિસર્જિત થતી રોકવા માટે નીચે મુજબના પગલાં લેવાશે:
- કૃત્રિમ વિસર્જન કુંડોની સંખ્યામાં વધારો કરાશે.
- મહાનગરપાલિકાઓને વધારાના સંસાધનો પૂરા પાડવામાં આવશે.
- નાગરિકોને વિકલ્પ અપનાવવા જાગૃત કરાશે.
- ઇકો-ફ્રેન્ડલી પ્રતિમાઓને પ્રોત્સાહન આપવામાં આવશે.
31 જુલાઈની બેઠક અને ગણેશ મંડળોની રજૂઆત
આ મુદ્દે 31 જુલાઈના રોજ મુખ્મંત્રી દેવેન્દ્ર ફડણવીસે અખિલ સાર્વજનિક ઉત્સવ સમિતિના પ્રતિનિધિઓ સાથે બેઠક કરી હતી. સમિતિએ રજૂઆત કરી હતી કે સમગ્ર મહારાષ્ટ્રમાં પૂરતા પ્રમાણમાં કુદરતી માટી ઉપલબ્ધ નથી. આટલી ટૂંકી મુદતમાં લાખો પ્રતિમાઓની માંગ માટીથી પૂરી કરવી અશક્ય છે. અચાનક પ્રતિબંધથી નાના કારીગરોને મોટું આર્થિક નુકસાન થશે.
સમિતિ દ્વારા કેટલાક વૈકલ્પિક સૂચનો પણ આપવામાં આવ્યા હતા:
- ઇકો-ફ્રેન્ડલી રંગોનો ફરજિયાત ઉપયોગ કરવો.
- કૃત્રિમ તળાવોમાં મહત્તમ વિસર્જન કરવું.
- પીઓપી પ્રતિમાઓનો સુરક્ષિત નિકાલ કરવો.
- આગામી વર્ષથી તબક્કાવાર બદલાવ લાવવો.
મહારાષ્ટ્રમાં ગણેશ પ્રતિમાઓનો વ્યાપ
મહારાષ્ટ્રમાં દર વર્ષે અંદાજે 68 લાખથી વધુ ગણેશ પ્રતિમાઓની સ્થાપના થાય છે.
- ઘરોમાં સ્થાપિત પ્રતિમાઓ: અંદાજે 65 લાખથી 70 લાખ.
- સાર્વજનિક ગણેશ મંડળો: અંદાજે 2.3 લાખથી 2.5 લાખ (એમપીસીબી રિપોર્ટ મુજબ).
- મુંબઈ: 10000 થી 12000 સાર્વજનિક મંડળો અને અંદાજે 2 લાખ ઘરેલું પ્રતિમાઓ.
- પુણે: 3500 થી 4000 સાર્વજનિક મંડળો અને 3 થી 4 લાખ ઘરેલું પ્રતિમાઓ.
આ વર્ષે 2026માં પણ માટી અને પીઓપી પ્રતિમાઓ અંગેની ચર્ચા વચ્ચે સરકારે સ્પષ્ટ કર્યું છે કે હાલ પૂરતો કોઈ તાત્કાલિક પ્રતિબંધ રહેશે નહીં, પરંતુ આવતા વર્ષથી પર્યાવરણને અનુકૂળ વ્યવસ્થા બનાવવામાં આવશે.
