અમેરિકા-ઈરાન સમજૂતી, પાકિસ્તાનની મધ્યસ્થતાના દાવા અને કાશ્મીર મુદ્દે નવી રાજકીય ગણિત; આસિમ મુનીરની વ્યૂહરચના પર આંતરરાષ્ટ્રીય વિશ્લેષકોની નજર
મધ્યપૂર્વમાં અમેરિકા અને ઈરાન વચ્ચે થયેલી તાજેતરની સમજૂતી બાદ હવે દક્ષિણ એશિયાની રાજનીતિમાં પણ તેની અસર અંગે ચર્ચાઓ શરૂ થઈ ગઈ છે. ખાસ કરીને પાકિસ્તાનના સેનાપ્રમુખ જનરલ આસિમ મુનીરને લઈને એવી અટકળો ચાલી રહી છે કે તેઓ ઈરાન સાથેના સંબંધો તાજેતરના કૂટનીતિક વિકાસનો ઉપયોગ કાશ્મીર મુદ્દાને ફરી આંતરરાષ્ટ્રીય મંચ પર ઉઠાવવા માટે કરવા માંગે છે.
અમેરિકા અને ઈરાન વચ્ચે તાજેતરમાં યુદ્ધવિરામ અને રાજદ્વારી સમજૂતીની જાહેરાત થઈ છે. આ સમજૂતીમાં કતાર અને પાકિસ્તાન સહિત કેટલાક દેશોની મધ્યસ્થતાની પણ ચર્ચા થઈ રહી છે. પાકિસ્તાન આ સમગ્ર પ્રક્રિયામાં પોતાની ભૂમિકા વધુ મોટી બતાવવાનો પ્રયાસ કરી રહ્યું હોવાનું અનેક રાજકીય વિશ્લેષકો માને છે.
અમેરિકા-ઈરાન સમજૂતીથી બદલાયું રાજકીય સમીકરણ
તાજેતરમાં જાહેર થયેલી અમેરિકા-ઈરાન સમજૂતી અનુસાર બંને દેશોએ તણાવ ઘટાડવા, આર્થિક પ્રતિબંધોમાં રાહત અને રાજદ્વારી સંબંધોને પુનઃસ્થાપિત કરવા માટે સહમતિ વ્યક્ત કરી છે. સમજૂતીમાં ઈરાનને આર્થિક રાહત, પ્રતિબંધોમાં ઘટાડો અને પરમાણુ કાર્યક્રમ સંબંધિત અનેક મુદ્દાઓ સામેલ હોવાનું જણાવાયું છે.આ સમજૂતી બાદ પાકિસ્તાને દાવો કર્યો છે કે તેણે બંને દેશો વચ્ચે સંવાદ સ્થાપિત કરવામાં મહત્વની ભૂમિકા ભજવી હતી. જોકે આ દાવાઓની સ્વતંત્ર પુષ્ટિ મર્યાદિત છે, તેમ છતાં પાકિસ્તાનની રાજકીય અને સૈન્ય સ્થાપના આ ઘટનાને પોતાની કૂટનીતિક સફળતા તરીકે રજૂ કરી રહી છે.
આસિમ મુનીરની સક્રિય કૂટનીતિ
પાકિસ્તાનના સેનાપ્રમુખ જનરલ આસિમ મુનીર છેલ્લા કેટલાક મહિનાઓથી આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે વધુ સક્રિય જોવા મળી રહ્યા છે. મધ્યપૂર્વના દેશો સાથેના સંબંધોને મજબૂત બનાવવા અને પાકિસ્તાનને એક મહત્વપૂર્ણ પ્રાદેશિક ખેલાડી તરીકે રજૂ કરવાનો પ્રયાસ થઈ રહ્યો છે.વિશ્લેષકોનું માનવું છે કે જો પાકિસ્તાન ખરેખર અમેરિકા-ઈરાન સંવાદમાં કોઈ ભૂમિકા ભજવવામાં સફળ રહ્યું હોય, તો તે આ કૂટનીતિક મૂડીનો ઉપયોગ કાશ્મીર મુદ્દાને ફરીથી આંતરરાષ્ટ્રીય ચર્ચાના કેન્દ્રમાં લાવવા માટે કરી શકે છે. આ જ કારણસર “ઈરાનનું ચેક કાશ્મીરમાં કેશ કરાવવાની” રાજકીય ઉપમા ચર્ચામાં આવી રહી છે.
કાશ્મીર મુદ્દો કેમ મહત્વનો?
કાશ્મીર લાંબા સમયથી ભારત અને પાકિસ્તાન વચ્ચેનો સૌથી સંવેદનશીલ મુદ્દો રહ્યો છે. પાકિસ્તાન સતત આંતરરાષ્ટ્રીય મંચો પર કાશ્મીર મુદ્દો ઉઠાવવાનો પ્રયાસ કરતું રહ્યું છે, જ્યારે ભારતનું વલણ રહ્યું છે કે કાશ્મીર તેનો આંતરિક વિષય છે અને કોઈ તૃતીય પક્ષની મધ્યસ્થતા સ્વીકાર્ય નથી.તાજેતરના વર્ષોમાં આંતરરાષ્ટ્રીય સમુદાયનું ધ્યાન મુખ્યત્વે યુક્રેન યુદ્ધ, મધ્યપૂર્વ સંકટ અને ચીન-અમેરિકા સ્પર્ધા જેવા મુદ્દાઓ પર કેન્દ્રિત રહ્યું છે. આવી સ્થિતિમાં પાકિસ્તાન માટે કાશ્મીરને ફરી વૈશ્વિક ચર્ચામાં લાવવું પડકારજનક બન્યું છે.
ઈરાન અને કાશ્મીર વચ્ચે શું સંબંધ?
ઈરાને ભૂતકાળમાં કાશ્મીર મુદ્દે કેટલીક વખત ચિંતા વ્યક્ત કરી છે, પરંતુ તે સામાન્ય રીતે ભારત અને પાકિસ્તાન બંને સાથે સંતુલિત સંબંધો જાળવવાનો પ્રયાસ કરતું રહ્યું છે.ભારત અને ઈરાન વચ્ચે ઊર્જા, વેપાર અને ચાબહાર બંદર જેવા વ્યૂહાત્મક પ્રોજેક્ટ્સને કારણે મહત્વપૂર્ણ સંબંધો છે. બીજી તરફ ઈરાન અને પાકિસ્તાન પણ સરહદ, સુરક્ષા અને પ્રાદેશિક મુદ્દાઓને કારણે પરસ્પર સંપર્કમાં રહે છે.આથી ઈરાન ખુલ્લેઆમ કોઈ એક પક્ષની તરફેણ કરે તેવી શક્યતા મર્યાદિત માનવામાં આવે છે.
પાકિસ્તાનની આંતરિક રાજનીતિનો પણ મુદ્દો
કેટલાક રાજકીય નિરીક્ષકોનું માનવું છે કે આસિમ મુનીરની વધતી આંતરરાષ્ટ્રીય સક્રિયતા માત્ર વિદેશ નીતિનો ભાગ નથી, પરંતુ પાકિસ્તાનની આંતરિક રાજનીતિ સાથે પણ જોડાયેલી છે.આર્થિક સંકટ, રાજકીય અસ્થિરતા અને સુરક્ષા પડકારો વચ્ચે પાકિસ્તાની સેનાને પોતાની છબી મજબૂત કરવાની જરૂર છે. આવી સ્થિતિમાં કોઈપણ આંતરરાષ્ટ્રીય કૂટનીતિક સફળતા સ્થાનિક રાજકારણમાં પણ ઉપયોગી બની શકે છે.
ભારતનું વલણ શું?
ભારત સતત કહે છે કે કાશ્મીર દેશનો અભિન્ન ભાગ છે અને આ મુદ્દે કોઈ પણ બાહ્ય દખલગીરી સ્વીકાર્ય નથી. ભારતે અગાઉ પણ અનેક વખત સ્પષ્ટ કર્યું છે કે ભારત-પાકિસ્તાન સંબંધિત તમામ મુદ્દાઓ દ્વિપક્ષીય રીતે જ ઉકેલવામાં આવશે. તેમજ ભારતીય કૂટનીતિ છેલ્લા કેટલાક વર્ષોમાં વૈશ્વિક સ્તરે વધુ મજબૂત બની છે અને અમેરિકા, યુરોપ, મધ્યપૂર્વ ,એશિયાના દેશો સાથેના સંબંધોમાં નોંધપાત્ર વધારો થયો છે. તેથી કાશ્મીર મુદ્દે આંતરરાષ્ટ્રીય સમર્થન મેળવવું પાકિસ્તાન માટે પહેલાથી વધુ મુશ્કેલ માનવામાં આવે છે.
મધ્યપૂર્વમાં શાંતિ કે તાત્કાલિક વિરામ?
કેટલાક સુરક્ષા વિશ્લેષકો અમેરિકા-ઈરાન સમજૂતીને કાયમી શાંતિ નહીં પરંતુ તાત્કાલિક વિરામ તરીકે જોઈ રહ્યા છે. પૂર્વ ગુપ્તચર અધિકારીઓ અને રક્ષણ નિષ્ણાતોએ પણ ચેતવણી આપી છે કે હાલનો તણાવ સંપૂર્ણપણે સમાપ્ત થયો નથી અને ભવિષ્યમાં ફરી ઉગ્ર બની શકે.જો મધ્યપૂર્વમાં સ્થિતિ ફરી બગડશે તો હાલના તમામ રાજકીય સમીકરણો બદલાઈ શકે છે.
આગળ શું?
આગામી કેટલાક અઠવાડિયામાં અમેરિકા-ઈરાન સમજૂતી પર સત્તાવાર હસ્તાક્ષર અને તેના અમલીકરણની પ્રક્રિયા આગળ વધશે. પાકિસ્તાન પોતાની ભૂમિકાને વધુ પ્રચારિત કરવાનો પ્રયાસ કરશે, જ્યારે ભારત પરિસ્થિતિ પર નજીકથી નજર રાખશે.કાશ્મીર મુદ્દે કોઈ મોટો આંતરરાષ્ટ્રીય ફેરફાર તાત્કાલિક જોવા મળવાની શક્યતા ઓછી છે, પરંતુ પાકિસ્તાન આ નવા કૂટનીતિક માહોલનો રાજકીય ઉપયોગ કરવાનો પ્રયાસ કરે તેવી શક્યતા રાજકીય વર્તુળોમાં વ્યક્ત કરવામાં આવી રહી છે.
અમેરિકા-ઈરાન સમજૂતી બાદ ઉભી થયેલી નવી ભૂરાજકીય પરિસ્થિતિમાં પાકિસ્તાનના સેનાપ્રમુખ આસિમ મુનીરની ભૂમિકા ચર્ચામાં છે. વિશ્લેષકોનું માનવું છે કે પાકિસ્તાન આ કૂટનીતિક ઘટનાને પોતાની સફળતા તરીકે રજૂ કરીને કાશ્મીર મુદ્દે નવી રાજકીય અને કૂટનીતિક જગ્યા બનાવવાનો પ્રયાસ કરી શકે છે. જોકે ભારતનું સ્પષ્ટ વલણ, ઈરાનની સંતુલિત નીતિ અને વર્તમાન આંતરરાષ્ટ્રીય સમીકરણોને જોતા કાશ્મીર મુદ્દે કોઈ તાત્કાલિક મોટો ફેરફાર થવાની સંભાવના હાલ ઓછી માનવામાં આવે છે.
