ડેટા શેરિંગ બંધથી લઈ ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર વિકાસ સુધી આત્મનિર્ભરતા તરફ મોટું પગલું
Indus Waters Treaty (સિંધુ જળ સંધિ) નિલંબિત થયા પછી એક વર્ષ પૂર્ણ થયું છે. આ સમયગાળા દરમિયાન ભારતે પાકિસ્તાન સામે પોતાના વલણમાં કડકતા જાળવી રાખી છે. સંધિ હેઠળ પાણીના વહેણ સંબંધિત માહિતી (ડેટા) શેર કરવાની પ્રક્રિયા બંધ કરવામાં આવી છે અને સાથે સાથે નદી આધારિત ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર વિકાસના પ્રોજેક્ટોમાં પણ ઝડપ લાવવામાં આવી છે. આ પગલાં ભારતની જળ વ્યવસ્થામાં આત્મનિર્ભરતા તરફ મહત્વપૂર્ણ દિશામાં આગળ વધતા હોવાનું માનવામાં આવી રહ્યું છે.
સિંધુ જળ સંધિ વર્ષ 1960માં ભારત અને પાકિસ્તાન વચ્ચે World Bankની મધ્યસ્થતામાં થઈ હતી. આ સંધિ મુજબ સિંધુ નદી પ્રણાલીની છ મુખ્ય નદીઓના પાણીના વહેંચણીના નિયમો નક્કી કરવામાં આવ્યા હતા. સંધિ હેઠળ રવિ, બિયાસ અને સતલુજ જેવી પૂર્વી નદીઓનો ઉપયોગ ભારત માટે અને સિંધુ, ઝેલમ અને ચિનાબ જેવી પશ્ચિમી નદીઓનો મુખ્ય ઉપયોગ પાકિસ્તાન માટે નક્કી કરવામાં આવ્યો હતો.પરંતુ વર્ષ 2025માં Pahalgamમાં થયેલા આતંકી હુમલા બાદ ભારત સરકારે સંધિને ‘હોલ્ડ’ પર રાખવાનો ઐતિહાસિક નિર્ણય લીધો હતો.
સરકારે સ્પષ્ટ કર્યું હતું કે પાકિસ્તાન તરફથી સરહદપાર આતંકવાદને સમર્થન બંધ ન થાય ત્યાં સુધી સંધિ નિલંબિત જ રહેશે.
સંધિ નિલંબિત થયા બાદ ભારતે પાકિસ્તાન સાથે પાણીના વહેણ અને પૂર જેવી પરિસ્થિતિઓ અંગેની અગાઉ આપવામાં આવતી ટેક્નિકલ માહિતી શેર કરવાનું બંધ કરી દીધું છે. આ પગલાંથી પાકિસ્તાન પર દબાણ વધ્યું હોવાનું માનવામાં આવે છે, કારણ કે પાકિસ્તાન તેની કૃષિ અને વીજ ઉત્પાદન માટે પશ્ચિમી નદીઓના પાણી પર મોટા પ્રમાણમાં નિર્ભર છે.ઉપરાંત ભારત સરકારે ચિનાબ સહિતની નદીઓ પર હાઇડ્રોપાવર અને સ્ટોરેજ પ્રોજેક્ટોને ઝડપી ગતિ આપી છે.
નવા જળવિદ્યુત પ્રોજેક્ટો અને પાણી સંગ્રહ ક્ષમતા વધારવાના પ્રયાસો દ્વારા ભારત પોતાના જળ સંસાધનોનો વધુ અસરકારક ઉપયોગ કરવાની દિશામાં આગળ વધી રહ્યું છે. આ પગલાં લાંબા ગાળે દેશની ઊર્જા સુરક્ષા અને કૃષિ વિકાસ માટે પણ મહત્વપૂર્ણ સાબિત થઈ શકે છે.વિશેષજ્ઞોના મતે, સંધિ નિલંબનનો તરત જ પાણીના વહેણ પર મોટો પ્રભાવ પડવાનો નથી, કારણ કે પાણી સંગ્રહ અને નિયંત્રણ માટે જરૂરી મોટા ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર તૈયાર થવામાં સમય લાગશે. તેમ છતાં ભારતે સંધિ હેઠળ મળતા પોતાના અધિકારોનો વધુ સક્રિય ઉપયોગ શરૂ કર્યો છે, જે ભવિષ્યમાં જળ વ્યવસ્થાપનમાં વ્યૂહાત્મક ફેરફાર લાવી શકે છે.
આ રીતે સિંધુ જળ સંધિ નિલંબનના એક વર્ષ બાદ ભારતનું વલણ સ્પષ્ટ રીતે કડક અને વ્યૂહાત્મક રહ્યું છે. ડેટા શેરિંગ બંધ કરવું, નવા પ્રોજેક્ટોને ગતિ આપવી અને જળ સંસાધનોનો દેશના હિતમાં ઉપયોગ વધારવો, આ તમામ પગલાં ભારતને જળ ક્ષેત્રે આત્મનિર્ભરતા તરફ આગળ ધપાવતા મહત્વપૂર્ણ નિર્ણય તરીકે જોવામાં આવી રહ્યા છે.
