ફિલ્મ રિલીઝ થાય એટલે સૌથી પહેલાં તેની કમાણીના આંકડા સામે આવે છે. કોઈ ફિલ્મે ₹100 કરોડ, ₹200 કરોડ કે ₹500 કરોડ કમાયા હોવાના સમાચાર આવે છે. પરંતુ ફિલ્મની આ કમાણીનો આખો પૈસો નિર્માતાના ખાતામાં જતો નથી. દર્શક ટિકિટ માટે જે પૈસા ચૂકવે છે તેમાંથી પહેલા સરકારનો GST જાય છે, ત્યારબાદ બચેલી રકમમાં થિયેટર અને વિતરકનો હિસ્સો નક્કી થાય છે. પછી વિતરક અને નિર્માતા વચ્ચેના કરાર પ્રમાણે નિર્માતાને રકમ મળે છે. એટલે બોક્સ ઓફિસ પર દેખાતો આંકડો અને નિર્માતાનો વાસ્તવિક નફો બે અલગ બાબતો છે.
₹200ની ટિકિટ ખરીદો તો આખા ₹200 ફિલ્મને નથી મળતા
ધારો કે તમે સિનેમામાં ₹200ની ટિકિટ ખરીદી. આ ₹200માંથી લાગુ પડતો GSTનો હિસ્સો સરકારને જાય છે. ₹100 સુધીની સિનેમા ટિકિટ પર 5% અને ₹100થી વધુ કિંમતની ટિકિટ પર 18% GST લાગુ પડે છે. એટલે ₹200ની ટિકિટને સીધી ફિલ્મની ₹200ની કમાણી માનવી યોગ્ય નથી. GST બાદ બચેલી રકમમાંથી થિયેટર અને ફિલ્મના વિતરક વચ્ચે આવક વહેંચાય છે.
સરળ રીતે પૈસાનો પ્રવાહ આ રીતે સમજી શકાય:
- દર્શક ટિકિટ ખરીદે
- ટિકિટની કુલ રકમમાંથી GST જાય
- બાકી રકમમાંથી નેટ બોક્સ ઓફિસ આવક ગણાય
- નેટ આવકમાં થિયેટર અને વિતરકનો હિસ્સો થાય
- વિતરક અને નિર્માતા વચ્ચેના કરાર પ્રમાણે નિર્માતાને રકમ મળે
- નિર્માતાની કુલ આવકમાંથી ફિલ્મનો ખર્ચ કાઢ્યા બાદ નફો કે નુકસાન નક્કી થાય
ફિલ્મનુ પહેલુ અઠવાડિયુ સૌથી મહત્વનુ કેમ?
ફિલ્મની કમાણીમાં પહેલુ અઠવાડિયુ સૌથી મહત્વનુ માનવામાં આવે છે, કારણ કે શરૂઆતના દિવસોમાં ફિલ્મને સૌથી વધુ દર્શકો મળે છે અને થિયેટર તથા વિતરક વચ્ચે આવકની વહેંચણી પણ સામાન્ય રીતે વિતરકની તરફેણમાં વધુ હોય છે. ઉદાહરણ તરીકે, માનો કે ટેક્સ બાદ કોઈ ફિલ્મે પહેલા અઠવાડિયામાં ₹100 કરોડનું નેટ કલેક્શન કર્યું અને કરાર પ્રમાણે વિતરકનો હિસ્સો 50% છે. તો ₹100 કરોડમાંથી આશરે ₹50 કરોડ વિતરકને અને ₹50 કરોડ થિયેટરને મળી શકે. આ ₹50 કરોડ પણ સીધા નિર્માતાના ખાતામાં જતા નથી; વિતરક અને નિર્માતા વચ્ચે થયેલા કરાર પ્રમાણે તેમાંમાંથી નિર્માતાને હિસ્સો મળે છે. બીજા અઠવાડિયે દર્શકો ઘટે છે અને વહેંચણીનો ગુણોત્તર પણ બદલાઈ શકે છે. ઉદાહરણ તરીકે વિતરકનો હિસ્સો 42% થાય તો ₹100 કરોડની નેટ આવકમાંથી ₹42 કરોડ વિતરક તરફ અને ₹58 કરોડ થિયેટર તરફ જઈ શકે. ત્રીજા અઠવાડિયે આ હિસ્સો વધુ ઘટી શકે છે. જોકે 50%, 42% જેવા આંકડા માત્ર સમજાવવા માટેના ઉદાહરણ છે; વાસ્તવિક હિસ્સો ફિલ્મ, વિસ્તાર, થિયેટર અને વિતરક સાથેના કરાર પ્રમાણે અલગ હોઈ શકે છે.
થિયેટરવાળાને મળેલા પૈસા પણ આખો નફો નથી
હવે વાત થિયેટરની. સિનેમા માલિકને ફિલ્મની ટિકિટમાંથી પોતાનો હિસ્સો મળે છે, પરંતુ આ રકમ તેની આખી કમાણી કે સીધો નફો નથી. થિયેટરને સ્ટાફનો પગાર, વીજળી, મકાનનું ભાડું, જાળવણી, પ્રોજેક્ટર, સાઉન્ડ સિસ્ટમ અને અન્ય ખર્ચ ચૂકવવાના હોય છે. આ ઉપરાંત થિયેટરની મોટી આવક ખાણીપીણીમાંથી પણ થાય છે. પોપકોર્ન, ઠંડા પીણાં, નાસ્તા અને અન્ય વસ્તુઓના વેચાણથી સિનેમાને અલગ આવક મળે છે. એટલે કોઈ ફિલ્મ ખૂબ ચાલે ત્યારે ટિકિટ ઉપરાંત ખાણીપીણીના વેચાણથી પણ થિયેટરની કમાણી વધી શકે છે.
મલ્ટિપ્લેક્સ અને સિંગલ સ્ક્રીનનું ગણિત એકસરખું નથી
દરેક ફિલ્મ અને દરેક થિયેટર વચ્ચે એકસરખો કરાર હોતો નથી. મલ્ટિપ્લેક્સ અને સિંગલ સ્ક્રીન માટે આવક વહેંચણીની પદ્ધતિ અલગ હોઈ શકે છે. ક્યાંક ટકાવારીના આધારે આવક વહેંચાય છે તો ક્યાંક અન્ય પ્રકારની વ્યવસ્થા હોય છે. આ જ કારણ છે કે ફિલ્મે ₹100 કરોડ કમાયા હોય તો દરેક સિનેમાઘરમાંથી નિર્માતા અથવા વિતરકને સમાન રકમ મળતી નથી.
વિતરકનું કામ શું હોય છે?
ફિલ્મ બનાવ્યા બાદ તેને અલગ-અલગ વિસ્તારોના થિયેટરો સુધી પહોંચાડવાનું કામ વિતરક કરે છે. નિર્માતા ફિલ્મના થિયેટર હક્ક વિતરકને વેચી શકે છે અથવા આવકમાં ભાગીદારીના કરાર હેઠળ ફિલ્મ આપી શકે છે. ધારો કે કોઈ નિર્માતાએ ગુજરાતના થિયેટર હક્ક વિતરકને આપ્યા અને વિતરકે થિયેટરો સાથે કરાર કર્યો. હવે ગુજરાતમાં ફિલ્મ કેટલી કમાણી કરે છે અને તેમાંથી વિતરકને કેટલી રકમ મળે છે, તે કરાર પર આધાર રાખશે. એટલે ₹100 કરોડનું કલેક્શન થયા પછી નિર્માતાને મળનારી રકમ જાણવા માટે માત્ર બોક્સ ઓફિસનો આંકડો પૂરતો નથી.
₹100 કરોડની ફિલ્મનું સરળ ઉદાહરણ
ધારો કે કોઈ ફિલ્મે ₹100 કરોડનું નેટ બોક્સ ઓફિસ કલેક્શન કર્યું. જો સરેરાશ ગણતરીમાં વિતરકનો હિસ્સો ₹45 કરોડ રહે, તો બાકીની આશરે ₹55 કરોડ રકમ થિયેટરો પાસે રહી શકે છે. હવે વિતરકને મળેલા ₹45 કરોડમાંથી નિર્માતાને કેટલા મળશે તે ફરી એક વખત નિર્માતા અને વિતરક વચ્ચેના કરાર પર આધાર રાખશે. ધારો કે કરાર પ્રમાણે નિર્માતાને ₹35 કરોડ મળે. તો ₹100 કરોડના નેટ બોક્સ ઓફિસ કલેક્શન છતાં નિર્માતાને થિયેટર બિઝનેસમાંથી ₹100 કરોડ નહીં, પરંતુ ઉદાહરણ તરીકે ₹35 કરોડ મળ્યા. આ માત્ર સમજાવવા માટેનું ઉદાહરણ છે. વાસ્તવિક ફિલ્મમાં આ આંકડા અલગ હોઈ શકે છે.
‘નેટ’ અને ‘ગ્રોસ’ વચ્ચેનો ફરક પણ સમજવો જરૂરી
ફિલ્મના કલેક્શનના સમાચાર વાંચતી વખતે ગ્રોસ અને નેટનો તફાવત સમજવો ખૂબ જરૂરી છે. ગ્રોસ કલેક્શનમાં દર્શકો પાસેથી વસૂલ થયેલી ટિકિટની કુલ રકમનો સમાવેશ થાય છે. તેમાં કરનો હિસ્સો પણ સામેલ હોઈ શકે છે. કર બાદની રકમને સામાન્ય રીતે નેટ કલેક્શન તરીકે રજૂ કરવામાં આવે છે. એટલે કોઈ અહેવાલમાં ફિલ્મે ₹100 કરોડનું નેટ કલેક્શન કર્યું હોવાનું કહેવામાં આવે અને બીજા અહેવાલમાં ₹118 કરોડનું ગ્રોસ કલેક્શન હોય તો બંને આંકડા એકબીજાના વિરોધી નથી.
ફિલ્મની કમાણી માત્ર થિયેટરથી નથી થતી
અહીં ફિલ્મ બિઝનેસનો બીજો મોટો ભાગ આવે છે. નિર્માતા ફિલ્મના થિયેટર બિઝનેસ સિવાય પણ અનેક હક્કો વેચીને કમાણી કરી શકે છે.
મુખ્ય આવકના સ્ત્રોતોમાં સામેલ છે:
- ઓટીટી હક્ક
- સેટેલાઇટ હક્ક
- સંગીત હક્ક
- વિદેશી વિતરણ હક્ક
- ડિજિટલ હક્ક
- થિયેટર હક્ક
ધારો કે કોઈ ફિલ્મ પાછળ કુલ ₹60 કરોડ ખર્ચાયા. જો ફિલ્મના ઓટીટી અને સેટેલાઇટ હક્ક પહેલેથી જ ₹40 કરોડમાં વેચાઈ ગયા હોય અને સંગીત તથા અન્ય હક્કોમાંથી પણ આવક થઈ હોય, તો થિયેટરમાંથી મળેલી રકમ તેની ઉપર વધારાની આવક બની શકે છે. આથી કોઈ ફિલ્મ થિયેટરમાં બહુ મોટી કમાણી ન કરે છતાં અન્ય હક્કોના સોદાને કારણે નિર્માતા માટે નફાકારક બની શકે છે.
₹100 કરોડની ફિલ્મ એટલે ₹40 કરોડનો નફો નહીં
આ સૌથી મહત્વની વાત છે. ધારો કે ફિલ્મનું નિર્માણ બજેટ ₹50 કરોડ છે અને પ્રચાર-પ્રસાર પાછળ ₹10 કરોડ ખર્ચાયા. એટલે કુલ ખર્ચ ₹60 કરોડ થયો. હવે ફિલ્મે ₹100 કરોડનું નેટ બોક્સ ઓફિસ કલેક્શન કર્યું. આપણે સીધી રીતે ₹100 કરોડમાંથી ₹60 કરોડ બાદ કરીને ₹40 કરોડનો નફો કહી શકીએ નહીં. કારણ કે ₹100 કરોડની નેટ આવકનો આખો હિસ્સો નિર્માતાને મળ્યો નથી. પહેલા થિયેટર અને વિતરકનો હિસ્સો જાય છે અને ત્યારબાદ નિર્માતાને કરાર પ્રમાણે રકમ મળે છે. પછી ઓટીટી, સેટેલાઇટ, સંગીત અને અન્ય હક્કોમાંથી થયેલી આવક ઉમેરાય છે. આખરે ફિલ્મની કુલ આવક અને કુલ ખર્ચની સરખામણી કર્યા પછી સાચો નફો કે નુકસાન નક્કી થાય છે.
પછી ફિલ્મને હિટ કે ફ્લોપ કોણ નક્કી કરે?
ફિલ્મને હિટ કે ફ્લોપ કહેવામાં પણ માત્ર બોક્સ ઓફિસનો એક આંકડો પૂરતો નથી. ફિલ્મનું બજેટ કેટલું છે, વિતરકોએ કેટલા પૈસા લગાવ્યા છે, નિર્માતાને કેટલો હિસ્સો મળ્યો છે અને અન્ય હક્કોમાંથી કેટલી કમાણી થઈ છે તે જોવું પડે છે. આથી ₹200 કરોડનું કલેક્શન કરનારી એક ફિલ્મ ખૂબ નફાકારક બની શકે છે, જ્યારે ₹200 કરોડ કમાવા છતાં બીજી મોટી બજેટની ફિલ્મ માટે પરિણામ નબળું હોઈ શકે છે.
એક ટિકિટથી આખા ફિલ્મ બિઝનેસ સુધી
આખું ગણિત એક લાઇનમાં સમજવું હોય તો:
દર્શકના પૈસા → GST → નેટ બોક્સ ઓફિસ → થિયેટર અને વિતરકનો હિસ્સો → વિતરક-નિર્માતા કરાર → નિર્માતાની આવક → ઓટીટી, સેટેલાઇટ અને અન્ય હક્કોની આવક → કુલ ખર્ચ બાદ સાચો નફો.
એટલે આગળથી જ્યારે કોઈ ફિલ્મ વિશે વાંચો કે તેણે ₹100 કરોડ કે ₹200 કરોડ કમાયા, ત્યારે માત્ર આ આંકડો જોઈને ફિલ્મનો નફો નક્કી ન કરવો. બોક્સ ઓફિસનું કલેક્શન ફિલ્મની કમાણીનું એક મહત્વનું પાનું છે, પરંતુ આખું પુસ્તક નથી.
