શ્રીલંકાની સૌથી ગંભીર આર્થિક કટોકટી દરમિયાન ભારતે પડોશી દેશને માત્ર નાણાકીય મદદ જ નહોતી કરી, પરંતુ આંતરરાષ્ટ્રીય નાણાકીય ભંડોળ એટલે કે IMF પાસેથી તાત્કાલિક મદદ મેળવવામાં પણ મહત્વની ભૂમિકા ભજવી હતી. શ્રીલંકાના પૂર્વ નાણામંત્રી અલી સબ્રીએ હવે 2022ની એક મહત્વની બેઠકનો અનુભવ શેર કર્યો છે, જેમાં તેમણે કેન્દ્રીય નાણામંત્રી નિર્મલા સીતારમણની દખલને નિર્ણાયક ગણાવી છે.
વોશિંગ્ટનમાં શું થયું હતું?
અલી સબ્રીના જણાવ્યા પ્રમાણે એપ્રિલ 2022માં તેઓ શ્રીલંકાની આર્થિક કટોકટી અંગે IMF સાથે વાતચીત કરવા વોશિંગ્ટન પહોંચ્યા હતા. શરૂઆતની બેઠકમાં IMFના પ્રાદેશિક અધિકારીઓનુ વલણ શ્રીલંકા પ્રત્યે ખૂબ જ નકારાત્મક હતું. સબ્રીએ કહ્યું કે અધિકારીઓએ તેમને યાદ અપાવ્યું હતું કે શ્રીલંકા અગાઉ પણ 16 વખત આવી સ્થિતિમાંથી પસાર થઈ ચૂક્યું છે. સબ્રી આ વલણથી નિરાશ થયા હતા. ત્યારબાદ તેમની મુલાકાત નિર્મલા સીતારમણ સાથે થઈ હતી. તેમણે સીતારમણને જણાવ્યું કે IMF સાથેની વાતચીત બહુ સારી રહી નથી અને અધિકારીઓ શ્રીલંકાની વાત સાંભળવા તૈયાર દેખાતા નથી. સબ્રીના કહેવા પ્રમાણે સીતારમણે તેમને આશ્વાસન આપ્યું અને કહ્યું કે તેઓ IMFની મેનેજિંગ ડિરેક્ટર ક્રિસ્ટાલિના જ્યોર્જિવા સાથે તેમની બેઠક પહેલાં વાત કરશે.
બેઠક બાદ વાતાવરણ બદલાઈ ગયું
સબ્રી પછી IMFના નેતૃત્વ સાથેની મહત્વની બેઠકમાં પહોંચ્યા ત્યારે તેમને અગાઉની સરખામણીએ સંપૂર્ણપણે અલગ વાતાવરણ જોવા મળ્યું. તેમના જણાવ્યા પ્રમાણે ક્રિસ્ટાલિના જ્યોર્જિવાને કહ્યું કે તેમની થોડીવાર પહેલાં જ નિર્મલા સીતારમણ સાથે મુલાકાત થઈ હતી અને તે બેઠકનો મોટો હિસ્સો ભારત નહીં, પરંતુ શ્રીલંકા અંગેની ચર્ચામાં ગયો હતો. સબ્રીએ આ વાતને શ્રીલંકાની આર્થિક રિકવરીનો પાયો ગણાવ્યો છે. જોકે, બેઠકમાં 70થી 80 ટકા સમય શ્રીલંકા અંગે ચર્ચા થઈ હોવાનો દાવો અલી સબ્રીની પોતાની યાદગીરી પર આધારિત છે અને IMF દ્વારા તેની સ્વતંત્ર પુષ્ટિ કરવામાં આવી નથી.
ભારતની ભૂમિકા અંગે સત્તાવાર પુરાવો પણ છે
અલી સબ્રીના દાવા ઉપરાંત ભારતના નાણાં મંત્રાલયના સત્તાવાર રેકોર્ડમાં પણ નિર્મલા સીતારમણ અને ક્રિસ્ટાલિના જ્યોર્જિવા વચ્ચેની બેઠકની પુષ્ટિ થાય છે. 19 એપ્રિલ, 2022ના રોજ વોશિંગ્ટન ડીસીમાં IMF-વિશ્વ બેંકની વસંત બેઠક દરમિયાન બંનેની દ્વિપક્ષીય મુલાકાત થઈ હતી. આ બેઠકમાં IMFના તત્કાલીન પ્રથમ ઉપવ્યવસ્થાપક નિયામક ગીતા ગોપીનાથ અને ભારતના મુખ્ય આર્થિક સલાહકાર વી. અનંત નાગેશ્વરન પણ હાજર હતા. ભારતના નાણાં મંત્રાલયના જણાવ્યા પ્રમાણે સીતારમણે સ્પષ્ટપણે કહ્યું હતું કે IMFએ શ્રીલંકાને તાત્કાલિક નાણાકીય સહાય આપવી જોઈએ. જ્યોર્જિવાએ પણ શ્રીલંકા સાથે IMF સક્રિય રીતે જોડાયેલું રહેશે તેવું આશ્વાસન આપ્યું હતું.
ભારતે શ્રીલંકાને લગભગ $4 બિલિયનની મદદ કરી
શ્રીલંકાની કટોકટી દરમિયાન ભારતની મદદ માત્ર રાજદ્વારી પ્રયાસો પૂરતી મર્યાદિત નહોતી.
- ફેબ્રુઆરી 2022માં પેટ્રોલિયમ ઉત્પાદનો માટે $500 મિલિયનની ધિરાણ સુવિધા આપવામાં આવી.
- માર્ચ 2022માં ખોરાક, દવાઓ, ઈંધણ અને ઔદ્યોગિક કાચા માલ માટે $1 બિલિયનની રાહતભરી ધિરાણ સુવિધા આપવામાં આવી.
- ભારતીય રિઝર્વ બેંકે શ્રીલંકાની કેન્દ્રીય બેંકને $400 મિલિયનની ચલણ અદલાબદલી સુવિધા આપી.
- એશિયન ક્લિયરિંગ યુનિયન હેઠળ શ્રીલંકાની લગભગ $2 બિલિયનની ચુકવણી જવાબદારી મુલતવી રાખવામાં આવી.
- ખાતરની તંગી વચ્ચે યુરિયા ખરીદવા માટે $55 મિલિયનની અલગ ધિરાણ સુવિધા આપવામાં આવી.
- તમિલનાડુ સરકારે લગભગ $16 મિલિયનની માનવતાવાદી મદદ કરી, જેમાં 40,000 ટન ચોખા, 500 ટન દૂધ પાવડર અને જીવનરક્ષક દવાઓ સામેલ હતી.
IMFના લગભગ $3 બિલિયનના પેકેજ સુધી પહોંચી મદદ
આગળ જઈને ભારત શ્રીલંકાના દેવા પુનર્ગઠન માટે IMFને લેખિત નાણાકીય ખાતરી આપનાર પ્રથમ દ્વિપક્ષીય લેણદાર બન્યું. આ ખાતરીઓ બાદ માર્ચ 2023માં IMFએ શ્રીલંકા માટે લગભગ $3 બિલિયનની 48 મહિનાની વિસ્તૃત ભંડોળ સુવિધા મંજૂર કરી હતી. 2026માં પણ શ્રીલંકા IMF કાર્યક્રમ હેઠળ આગળ વધી રહ્યું છે. મે 2026માં IMFના કાર્યકારી બોર્ડે પાંચમી અને છઠ્ઠી સમીક્ષા પૂર્ણ કરી હતી અને દેશને વધુ $695 મિલિયનની તાત્કાલિક ઍક્સેસ મળી હતી. આ સાથે કાર્યક્રમ હેઠળ કુલ મળેલી રકમ લગભગ $2.4 બિલિયન થઈ હતી.
સબ્રીની વાતથી ભારતની ભૂમિકા ફરી ચર્ચામાં
અલી સબ્રીનો આ ખુલાસો એવા સમયે સામે આવ્યો છે જ્યારે શ્રીલંકા પોતાની આર્થિક કટોકટીમાંથી ધીમે ધીમે બહાર આવી રહ્યું છે. 2022માં જે દેશ પાસે ઈંધણ, ખોરાક અને વિદેશી ચલણની ભારે અછત હતી, તે હવે IMFના સુધારા કાર્યક્રમ હેઠળ આગળ વધી રહ્યો છે. સબ્રીના જણાવ્યા પ્રમાણે આ સફરમાં ભારતની નાણાકીય અને રાજદ્વારી મદદનો હિસ્સો ખૂબ જ મહત્વનો રહ્યો હતો.
