વિશ્વભરમાં પ્રવાસની સરળતા અને કોઈ દેશના પાસપોર્ટની મજબૂતાઈ દર્શાવતા ગ્લોબલ પાસપોર્ટ ઇન્ડેક્સ 2026ના તાજા આંકડા જાહેર થયા છે. આ વર્ષે ભારત માટે નિરાશાજનક સમાચાર સામે આવ્યા છે. ભારતીય પાસપોર્ટની વૈશ્વિક રેન્કિંગમાં ફરી એકવાર ઘટાડો નોંધાયો છે અને ભારત હવે 125મા ક્રમે પહોંચી ગયું છે. ગયા વર્ષે ભારત 124મા સ્થાને હતું, જ્યારે આ વર્ષે એક સ્થાન નીચે સરકતાં તે ટોપ-100 દેશોની યાદીથી વધુ દૂર થઈ ગયું છે. આ રેન્કિંગ દર્શાવે છે કે કોઈ દેશના નાગરિકો કેટલા દેશોમાં સરળતાથી મુસાફરી કરી શકે છે. હાલમાં ભારતીય પાસપોર્ટ ધારકો વિશ્વના માત્ર 26 દેશોમાં જ વિઝા વગર અથવા વિઝા ઓન અરાઇવલની સુવિધા સાથે પ્રવાસ કરી શકે છે. બાકીના મોટા ભાગના દેશોમાં પ્રવાસ માટે અગાઉથી વિઝા મેળવવો ફરજિયાત રહે છે. ભારતીય નાગરિકો હાલમાં ભૂટાન, નેપાળ, જમૈકા, મકાઉ, પેલેસ્ટાઈન, ટ્યુનિશિયા, અંગોલા અને બાર્બાડોસ સહિત કુલ 26 દેશોમાં સરળતાથી પ્રવાસ કરી શકે છે. જોકે અમેરિકા, બ્રિટન, જર્મની, ફ્રાન્સ, ચીન, યુએઈ અને અન્ય અનેક વિકસિત દેશોમાં પ્રવેશ માટે આજે પણ ભારતીયોને નિયમિત વિઝા પ્રક્રિયામાંથી પસાર થવું પડે છે. અંદાજે 88 જેટલા દેશોમાં ભારતીયો માટે વિઝા ફરજિયાત છે.
આ વર્ષની રેન્કિંગમાં ભારતથી નાના અને વિકાસશીલ ગણાતા કેટલાક દેશોએ પણ આગળ નીકળી ગયા છે. નામિબિયા, મોરોક્કો, ફિલિપિન્સ અને ઉઝબેકિસ્તાન જેવા દેશોના પાસપોર્ટને ભારત કરતાં વધુ મજબૂત માનવામાં આવ્યા છે. બીજી તરફ અઝરબૈજાન અને કિર્ગિઝસ્તાન જેવા કેટલાક દેશો હજુ પણ ભારતથી પાછળ છે. પાડોશી દેશોની વાત કરીએ તો ચીન 104મા સ્થાને છે, જે ભારત કરતાં નોંધપાત્ર રીતે આગળ છે. જોકે દક્ષિણ એશિયાના અન્ય દેશોની સરખામણીમાં ભારતની સ્થિતિ હજુ પણ સારી કહી શકાય. નેપાળ 164મા સ્થાને છે, બાંગ્લાદેશ 166મા સ્થાને છે, જ્યારે પાકિસ્તાન 188મા સ્થાને પહોંચીને વિશ્વના સૌથી નબળા પાસપોર્ટ ધરાવતા દેશોમાં સામેલ છે.
આ વર્ષની રેન્કિંગમાં સૌથી વધુ ચર્ચા અમેરિકા અને ફ્રાન્સને લઈને થઈ રહી છે. વિશ્વની બે મોટી શક્તિઓ ગણાતા આ બંને દેશો પહેલીવાર ટોપ-10માંથી બહાર થઈ ગયા છે. ગ્લોબલ પાસપોર્ટ ઇન્ડેક્સ 2026માં અમેરિકા અને ફ્રાન્સ સંયુક્ત રીતે 11મા સ્થાને છે. જ્યારે કેનેડાને 13મું સ્થાન મળ્યું છે. આ ફેરફાર દર્શાવે છે કે વૈશ્વિક મુસાફરીની સરળતાના મામલે યુરોપના કેટલાક દેશોએ હજુ પણ પોતાનો દબદબો જાળવી રાખ્યો છે. ગ્લોબલ પાસપોર્ટ ઇન્ડેક્સમાં સામાન્ય રીતે કોઈ દેશના પાસપોર્ટ દ્વારા મળતી વિઝા-ફ્રી સુવિધા, વિઝા ઓન અરાઇવલ, ઇ-વિઝા જેવી સુવિધાઓ તેમજ આંતરરાષ્ટ્રીય પ્રવાસની સરળતા જેવા વિવિધ માપદંડોને ધ્યાનમાં રાખીને રેન્કિંગ તૈયાર કરવામાં આવે છે. તેથી આ યાદી કોઈ દેશની આંતરરાષ્ટ્રીય પહોંચ અને રાજદ્વારી સંબંધોનું પણ પ્રતિબિંબ માનવામાં આવે છે. ભારત માટે આ રેન્કિંગ એ સંકેત છે કે હજુ વધુ દેશો સાથે વિઝા સંબંધિત કરારો અને પ્રવાસ સુવિધાઓ વધારવાની જરૂર છે. છેલ્લા કેટલાક વર્ષોમાં ભારતે અનેક દેશો સાથે રાજદ્વારી સંબંધો મજબૂત બનાવ્યા છે, છતાં વૈશ્વિક પાસપોર્ટ રેન્કિંગમાં તેનો લાભ હજુ મર્યાદિત જોવા મળી રહ્યો છે.
ગ્લોબલ પાસપોર્ટ ઇન્ડેક્સ 2026ના ટોપ-10 દેશો
- આયર્લેન્ડ
- સ્વિટ્ઝર્લેન્ડ
- ગ્રીસ
- પોર્ટુગલ
- માલ્ટા
- ઇટાલી
- લક્ઝમબર્ગ
- ફિનલેન્ડ
- નોર્વે
- સંયુક્ત આરબ અમીરાત (UAE)
ભારતના રેન્કિંગમાં સતત ઘટાડો અને અમેરિકા-ફ્રાન્સ જેવા દેશોનું ટોપ-10માંથી બહાર થવું આ વર્ષની પાસપોર્ટ ઇન્ડેક્સની સૌથી મોટી ચર્ચાનો વિષય બન્યો છે.
