દેશભરની જિલ્લા અને તાલુકા કોર્ટોમાં પ્રેક્ટિસ કરતી મહિલા વકીલોને મળતી મૂળભૂત સુવિધાઓના અભાવ અંગે સુપ્રીમ કોર્ટે ગંભીર ચિંતા વ્યક્ત કરી છે. સુપ્રીમ કોર્ટે સ્પષ્ટ શબ્દોમાં કહ્યું કે મહિલાઓને સન્માનજનક અને સુરક્ષિત કાર્યસ્થળ આપવું સરકાર અને વહીવટી તંત્રની જવાબદારી છે. જો આ માટે વધારાના નાણાંની જરૂર હોય તો સરકાર દારૂ અને સિગારેટ જેવી વસ્તુઓ પર વધુ એક્સાઇઝ ડ્યુટી લગાવવાનો પણ વિચાર કરી શકે છે, પરંતુ મહિલાઓને જરૂરી સુવિધાઓથી વંચિત રાખી શકાય નહીં.
મુખ્ય ન્યાયાધીશ જસ્ટિસ સૂર્યકાંત અને જસ્ટિસ વી. મોહનની બેન્ચ મહિલા વકીલો માટે મૂળભૂત સુવિધાઓ ઉપલબ્ધ કરાવવા સંબંધિત જાહેર હિતની અરજી પર સુનાવણી કરી રહી હતી. સુનાવણી દરમિયાન બેન્ચે કડક શબ્દોમાં કહ્યું કે, “જરા કલ્પના કરો કે આપણી દીકરીઓ કેવી ખરાબ અને દયનીય પરિસ્થિતિમાં કામ કરી રહી છે.” કોર્ટે જણાવ્યું કે દેશની અનેક જિલ્લા અને તાલુકા અદાલતોમાં આજે પણ મહિલા વકીલો માટે અલગ શૌચાલય, સ્વચ્છ પીવાનું પાણી, આરામ માટેની જગ્યા અને અન્ય જરૂરી સુવિધાઓ ઉપલબ્ધ નથી, જે અત્યંત ચિંતાજનક બાબત છે.
સુનાવણી દરમિયાન એક વકીલે કર્ણાટકની અનેક તાલુકા અદાલતોનું ઉદાહરણ આપતાં જણાવ્યું કે ત્યાં મહિલા વકીલો માટે અલગ શૌચાલય પણ ઉપલબ્ધ નથી. આ વાતને ગંભીરતાથી લેતાં સુપ્રીમ કોર્ટે એટર્ની જનરલ આર. વેંકટરામણીને દેશભરની તાલુકા અને જિલ્લા અદાલતોમાં મહિલાઓ માટે ઉપલબ્ધ સુવિધાઓ અંગે તાત્કાલિક માહિતી એકત્ર કરવાની સૂચના આપી હતી.
આ ઉપરાંત સુપ્રીમ કોર્ટે તમામ રાજ્યોના એડવોકેટ જનરલોને પણ બે અઠવાડિયામાં પોતાના રાજ્યની અદાલતોની સ્થિતિ અંગે તથ્યાત્મક અહેવાલ રજૂ કરવાનો આદેશ આપ્યો છે. કોર્ટે જણાવ્યું કે દરેક રાજ્ય જમીની હકીકતનું મૂલ્યાંકન કરે અને જ્યાં મહિલાઓ માટે શૌચાલય અથવા અન્ય સુવિધાઓનો અભાવ હોય ત્યાં તાત્કાલિક કામગીરી શરૂ કરવામાં આવે. મુખ્ય ન્યાયાધીશે સ્પષ્ટ જણાવ્યું કે અહેવાલ મળ્યા બાદ ચાર અઠવાડિયાની અંદર જ્યાં જરૂર હોય ત્યાં મહિલા શૌચાલય અને અન્ય સુવિધાઓના બાંધકામની પ્રક્રિયા શરૂ થવી જોઈએ. આ કામગીરી માટે જાહેર બાંધકામ વિભાગ (PWD)ને જવાબદારી સોંપવાની પણ કોર્ટે સલાહ આપી, જેથી કોઈ પ્રકારનો વિલંબ ન થાય.
કોર્ટે ભારપૂર્વક જણાવ્યું કે આ મુદ્દે “ભંડોળનો અભાવ” બતાવીને સરકાર જવાબદારીમાંથી બચી શકે નહીં. જસ્ટિસ સૂર્યકાંતે કહ્યું કે મહિલાઓને મૂળભૂત સુવિધાઓ આપવી કોઈ વૈકલ્પિક બાબત નથી, પરંતુ તે તેમના સન્માન, સુરક્ષા અને મૂળભૂત માનવ અધિકારો સાથે જોડાયેલો મુદ્દો છે. તેથી નાણાંની અછતને બહાનું બનાવી કામગીરી અટકાવી શકાય નહીં. સુનાવણી દરમિયાન મુખ્ય ન્યાયાધીશે એક મહત્વપૂર્ણ સૂચન પણ કર્યું. તેમણે કહ્યું કે જો જરૂરી હોય તો સરકાર વધારાના સંસાધનો એકત્ર કરવા માટે દારૂ અને સિગારેટ જેવા ઉત્પાદનો પર વધુ એક્સાઇઝ ડ્યુટી લાદવા અંગે વિચાર કરી શકે છે. તેમના મતે મહિલાઓ માટે યોગ્ય કાર્યસ્થળ ઉભું કરવું સરકારની પ્રાથમિકતા હોવી જોઈએ અને તેના માટે જરૂરી નાણાંની વ્યવસ્થા કરવી મુશ્કેલ ન હોવી જોઈએ.
એટર્ની જનરલ આર. વેંકટરામણીએ કોર્ટને જણાવ્યું કે તેઓ ટૂંક સમયમાં દેશના તમામ રાજ્યોના એડવોકેટ જનરલોની બેઠક બોલાવશે. આ બેઠકમાં વિવિધ રાજ્યોની અદાલતોમાં મહિલા વકીલોને મળતી સુવિધાઓની સમીક્ષા કરવામાં આવશે અને જરૂરી સુધારાત્મક પગલાં અંગે ચર્ચા થશે. સુપ્રીમ કોર્ટે કહ્યું કે આજે દેશભરમાં મોટી સંખ્યામાં મહિલાઓ વકીલાતના વ્યવસાય સાથે જોડાઈ રહી છે. તેઓ ન્યાય વ્યવસ્થાનો મહત્વનો ભાગ છે. છતાં અનેક જગ્યાએ તેમને શૌચાલય, પીવાનું પાણી, બેસવાની વ્યવસ્થા, આરામખંડ અને બાળક સાથે આવતી મહિલાઓ માટે જરૂરી સુવિધાઓ પણ ઉપલબ્ધ નથી. આવી સ્થિતિ લાંબા સમય સુધી ચાલવી યોગ્ય નથી.
આ સમગ્ર મામલો જાહેર હિતની અરજીના આધારે સુપ્રીમ કોર્ટ સુધી પહોંચ્યો હતો. એડવોકેટ સારિકા ત્યાગી અને દેશના વિવિધ રાજ્યોમાં પ્રેક્ટિસ કરતી મહિલા વકીલોના એક જૂથે આ અરજી દાખલ કરી હતી. અરજદારોએ દેશભરની અનેક જિલ્લા અને તાલુકા અદાલતોની મુલાકાત લઈને ત્યાંની પરિસ્થિતિનો વિગતવાર અભ્યાસ કર્યો હતો. આ અભ્યાસના આધારે તૈયાર કરાયેલો અહેવાલ 19 જૂન, 2026ના રોજ સુપ્રીમ કોર્ટમાં રજૂ કરવામાં આવ્યો હતો. અહેવાલમાં જણાવાયું હતું કે અનેક અદાલતોમાં મહિલા વકીલોને આજે પણ અત્યંત મૂળભૂત સુવિધાઓનો અભાવ છે. જેના કારણે તેમને રોજિંદા કામ દરમિયાન અનેક મુશ્કેલીઓનો સામનો કરવો પડે છે.
અરજદારોની મુખ્ય માંગ હતી કે દેશની તમામ અદાલતોમાં મહિલા વકીલો માટે સ્વચ્છ અને અલગ શૌચાલય, પીવાનું શુદ્ધ પાણી, આરામ માટેની જગ્યા, માતૃત્વ સંબંધિત સુવિધાઓ અને સુરક્ષિત કાર્યસ્થળની વ્યવસ્થા ફરજિયાત કરવામાં આવે. સુપ્રીમ કોર્ટે આ માંગને ગંભીરતાથી સ્વીકારી અને જણાવ્યું કે મહિલા વકીલોને સન્માનજનક વાતાવરણ આપવું ન્યાય વ્યવસ્થાની વિશ્વસનીયતા સાથે પણ જોડાયેલો મુદ્દો છે. કોર્ટે સ્પષ્ટ કર્યું કે મહિલાઓ માટે યોગ્ય કાર્યસ્થળ ઊભું કરવું માત્ર સુવિધાનો પ્રશ્ન નથી, પરંતુ તે સમાનતા, ગૌરવ અને બંધારણીય અધિકારોનો વિષય છે. તેથી તમામ રાજ્ય સરકારો અને સંબંધિત વિભાગોએ આ દિશામાં તાત્કાલિક પગલાં લેવા જોઈએ.
