કેનેડિયન લેખિકા અને કવયિત્રી એન કાર્સનને સાહિત્ય માટેનું ૨૦૨૬નું નોબેલ પારિતોષિક એનાયત કરવામાં આવ્યું છે. નોબેલ સમિતિએ તેમને એવી કૃતિઓ માટે સન્માનિત કર્યા છે જે પ્રાચીન ગ્રીકો-રોમન સાહિત્યને સમકાલીન જીવન, પ્રેમ, સંબંધો અને વેદના સાથે જોડે છે.
નોબેલ સમિતિએ નોંધ્યું છે કે કાર્સનની વિશિષ્ટતા પ્રાચીન કથાઓને માત્ર ફરીથી કહેવાને બદલે તેમાં પોતાની કલ્પનાશક્તિ અને આધુનિક જીવનની સંવેદનાઓનો સંચાર કરવાની તેમની ક્ષમતામાં રહેલી છે. તેમની કૃતિઓમાં ઘણીવાર કવિતા, કથા અને નિબંધ વચ્ચેની સીમાઓ ઓગળી જાય છે, જેનાથી તેમનું લખાણ અન્ય લેખકો કરતાં અલગ તરી આવે છે. કાર્સનનો જન્મ ૧૯૫૦માં કેનેડાના ટોરોન્ટો શહેરમાં થયો હતો. તેમણે પ્રાચીન ગ્રીક અને રોમન સાહિત્યનો અભ્યાસ કર્યો અને ૧૯૮૧માં આ વિષય પર તેમનો ડોક્ટરલ થીસીસ પ્રકાશિત કર્યો.
એક રાક્ષસની કથાને પ્રેમ અને હિંસાની વાર્તામાં પરિવર્તિત કરવી
કાર્સનની પ્રશંસનીય કૃતિઓમાં ઓટોબાયોગ્રાફી ઓફ રેડ: અ નોવેલ ઇન વર્સ (Autobiography of Red: A Novel in Verse)નો સમાવેશ થાય છે. ૧૯૯૮માં પ્રકાશિત થયેલું આ પુસ્તક એક પ્રાચીન ગ્રીક દંતકથા પર આધારિત છે અને તેમાં ‘ગેરીયન’ (Geryon) નામના પાંખોવાળા લાલ રાક્ષસનું પાત્ર છે. કાર્સને આ પ્રાચીન દંતકથાની સંપૂર્ણપણે નવી રીતે કલ્પના કરી. તેમની વાર્તામાં ગેરીયન માત્ર એક રાક્ષસ નથી પરંતુ એક સંવેદનશીલ યુવાન છે જે તેની માતાને પ્રેમ કરે છે. આમ કરીને તેમણે પ્રાચીન ગ્રીક કથાને પ્રેમ, હિંસા અને સંબંધો જેવી માનવીય લાગણીઓ સાથે જોડી.
કાર્સનનાં અન્ય બે નોંધપાત્ર પુસ્તકો
Nox (નોક્સ): ૨૦૧૦માં પ્રકાશિત થયેલું આ પુસ્તક એન કાર્સને તેમના ભાઈ માઈકલની યાદમાં લખ્યું હતું, જેમનું ૨૦૦૦માં ડેનમાર્કમાં અવસાન થયું હતું. મૃત્યુ પહેલાં તેમણે રહસ્યમય રીતે તેમના પરિવારથી અંતર બનાવી લીધું હતું.
The Beauty of the Husband (ધ બ્યુટી ઓફ ધ હસબન્ડ): આ પુસ્તક ૨૦૦૧માં પ્રકાશિત થયું હતું. તે એક એવા પતિની વાર્તા કહે છે જે તેની પત્ની સાથે દગો કરે છે. કાર્સને આ સંબંધની કથાને ૨૯ ભાગોમાં વહેંચી છે. દરેક ભાગની શરૂઆત કવિ જ્હોન કિટ્સની પંક્તિઓથી થાય છે.
છેલ્લા ૧૦ વર્ષોમાં પાંચ મહિલાઓએ સાહિત્ય માટેનો નોબેલ પુરસ્કાર જીત્યો
છેલ્લા દાયકામાં સાહિત્ય માટેનો નોબેલ પુરસ્કાર ૧૦ લેખકોને એનાયત કરવામાં આવ્યો છે, જેમાંથી પાંચ મહિલાઓ હતી. આ પુરસ્કાર વિજેતાઓમાંથી છ લેખકોએ અંગ્રેજી સિવાયની ભાષાઓમાં સર્જન કર્યું હતું અને છ યુરોપના હતા. ૨૦૨૪માં દક્ષિણ કોરિયાના હાન કાંગ આ પુરસ્કાર જીતનાર એશિયન લેખક બન્યા. આ સમયગાળા દરમિયાન દક્ષિણ એશિયાના કોઈ પણ લેખકે આ પુરસ્કાર જીત્યો નથી.
સ્વીડિશ એકેડેમી દર વર્ષે નામાંકન (નોમિનેશન) આમંત્રિત કરે છે. એકેડેમીના સભ્યો, સાહિત્ય અને ભાષાશાસ્ત્રના પ્રાધ્યાપકો, ભૂતકાળના નોબેલ પુરસ્કાર વિજેતાઓ અને લેખકોના સંગઠનોના વડાઓ નામો સૂચવી શકે છે. લેખકો પોતાનું નામ જાતે સૂચવી શકતા નથી. નોબેલ સમિતિ સૌપ્રથમ ૧૫ થી ૨૦ નામો પસંદ કરે છે અને ત્યારબાદ મે મહિનામાં આ યાદીને સંક્ષિપ્ત કરીને પાંચ ઉમેદવારો સુધી મર્યાદિત કરવામાં આવે છે. ત્યારબાદ સ્વીડિશ એકેડેમીના ૧૮ સભ્યો મતદાન દ્વારા વિજેતાની પસંદગી કરે છે.
નામાંકનો ૫૦ વર્ષ સુધી ગુપ્ત રાખવામાં આવે છે
સ્વીડિશ એકેડેમી નામાંકિત લેખકોની લાંબી યાદી (longlist) કે ટૂંકી યાદી (shortlist) જાહેર કરતી નથી. નામાંકન અંગેની માહિતી ૫૦ વર્ષ સુધી ગુપ્ત રાખવામાં આવે છે; તેથી, ૨૦૨૬ માટે નામાંકિત થયેલા લેખકો વિશેની સંપૂર્ણ વિગતો ૨૦૭૬માં જ જાહેર કરવામાં આવશે. નોબેલના રેકોર્ડ મુજબ, સર્વપલ્લી રાધાકૃષ્ણન, શ્રી અરવિંદો, તારાશંકર બંદ્યોપાધ્યાય અને આર.કે. નારાયણ જેવા ભારતીય લેખકોને વિવિધ વર્ષોમાં સાહિત્ય માટેના નોબેલ પુરસ્કાર માટે નામાંકિત કરવામાં આવ્યા હતા.
