અમેરિકાના રાષ્ટ્રપતિ ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પ ફરી એકવાર ઉત્તર કોરિયાના નેતા કિમ જોંગ ઉન સાથે સીધી મુલાકાત કરવાની તૈયારીમાં હોવાનું સામે આવ્યું છે. અહેવાલો અનુસાર, ટ્રમ્પ પોતાના અધિકારીઓ સાથે આ વર્ષે નવેમ્બરમાં કિમ જોંગ ઉન સાથે શિખર બેઠક યોજવાની શક્યતા અંગે ચર્ચા કરી રહ્યા છે. આ મુલાકાત ટ્રમ્પની એશિયા યાત્રા દરમિયાન ચીનના શેનઝેનમાં યોજાનારી એશિયા-પેસિફિક ઇકોનોમિક કોઓપરેશન એટલે કે APEC બેઠકની આસપાસ થઈ શકે છે. જો આ મુલાકાત થાય છે, તો ટ્રમ્પના બીજા કાર્યકાળ દરમિયાન કિમ સાથેની આ પહેલી સામસામે મુલાકાત બનશે.
આ સંભવિત બેઠક એવા સમયે ચર્ચામાં આવી છે જ્યારે કોરિયન દ્વીપકલ્પમાં ફરી એકવાર સૈન્ય તણાવ વધી રહ્યો છે. અમેરિકા અને દક્ષિણ કોરિયા વચ્ચે થનારી સંયુક્ત સૈન્ય કવાયતને ઘટાડવાનો ટ્રમ્પે આદેશ આપ્યો છે. બીજી તરફ ઉત્તર કોરિયા અમેરિકન અને દક્ષિણ કોરિયાની સૈન્ય કવાયતને પોતાના માટે ખતરો ગણાવીને સતત વિરોધ કરી રહ્યું છે. એટલે એક તરફ યુદ્ધની તૈયારીઓ જેવી દેખાતી સૈન્ય કવાયત છે, તો બીજી તરફ ટ્રમ્પ-કિમ વચ્ચે સંભવિત રાજદ્વારી બેઠકની તૈયારી છે. આ વિપરિત પરિસ્થિતિએ સમગ્ર વિશ્વનું ધ્યાન ફરી કોરિયન દ્વીપકલ્પ તરફ ખેંચ્યું છે.
ટ્રમ્પ ફરી કિમ સાથે બેઠક કેમ કરવા માગે છે?
ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પ પોતાના પ્રથમ કાર્યકાળથી જ કિમ જોંગ ઉન સાથે વ્યક્તિગત રાજદ્વારીના પક્ષમાં રહ્યા છે. ટ્રમ્પનું માનવું છે કે સીધી વાતચીત દ્વારા ઉત્તર કોરિયાને પરમાણુ મુદ્દે ચર્ચાના ટેબલ પર લાવી શકાય છે. ટ્રમ્પે તાજેતરમાં પણ કિમ સાથેના પોતાના સંબંધોને ખૂબ સારા ગણાવ્યા હતા અને કહ્યું હતું કે કિમ તરફથી તેમના સંદેશાઓનો પ્રતિસાદ મળ્યો છે. જોકે તેમણે કિમ તરફથી મળેલા જવાબની વિગતો જાહેર કરી નથી. હવે ટ્રમ્પ ફરી કિમ સાથે મુલાકાત કરવા માટે પોતાના અધિકારીઓ સાથે ચર્ચા કરી રહ્યા હોવાના અહેવાલો સામે આવ્યા છે. અમેરિકી અધિકારીઓના જણાવ્યા પ્રમાણે, આ બેઠક પાનખર ઋતુમાં એટલે કે આ વર્ષે નવેમ્બર આસપાસ યોજાય તેવી શક્યતા છે. APEC બેઠકને ધ્યાનમાં રાખીને ચીનમાં ટ્રમ્પની હાજરી દરમિયાન કિમ સાથે મુલાકાતનો વિકલ્પ ચર્ચાઈ રહ્યો છે. જોકે અંતિમ કાર્યક્રમ હજુ નક્કી થયો નથી.
અમેરિકા-દક્ષિણ કોરિયાની સૈન્ય કવાયત કેમ ઘટાડી?
ટ્રમ્પે તાજેતરમાં પેન્ટાગોનને દક્ષિણ કોરિયા સાથેની સંયુક્ત સૈન્ય કવાયત નોંધપાત્ર રીતે ઘટાડવાનો આદેશ આપ્યો હતો. ટ્રમ્પે આ કવાયતને મોંઘી અને ઉત્તર કોરિયા માટે ઉશ્કેરણીજનક ગણાવી છે. આ નિર્ણય પાછળ તેમણે કિમ જોંગ ઉન સાથેના પોતાના સારા સંબંધોનો પણ ઉલ્લેખ કર્યો હતો.અમેરિકા અને દક્ષિણ કોરિયા દર વર્ષે ‘અલ્ચી ફ્રીડમ શીલ્ડ’ નામની સંયુક્ત સૈન્ય કવાયત કરે છે. તેનો હેતુ ઉત્તર કોરિયાની સંભવિત સૈન્ય કાર્યવાહી સામે બંને દેશોની સંયુક્ત તૈયારી અને કમાન્ડ ક્ષમતા ચકાસવાનો છે. આ વર્ષની કવાયતમાં લગભગ 18,000 દક્ષિણ કોરિયન સૈનિકો સામેલ થવાના હતા. જોકે ટ્રમ્પના આદેશ બાદ તેની કેટલીક ફિલ્ડ ટ્રેનિંગ પ્રવૃત્તિઓ ઘટાડવામાં આવી છે અને કવાયત છ દિવસ વહેલી પૂરી થવાની માહિતી પણ સામે આવી છે.
ટ્રમ્પના આ નિર્ણયને દક્ષિણ કોરિયામાં મિશ્ર પ્રતિક્રિયા મળી રહી છે. એક તરફ સૈન્ય કવાયત ઘટાડવાથી ઉત્તર કોરિયા સાથે તણાવ ઓછો થઈ શકે તેવી આશા છે, તો બીજી તરફ સુરક્ષા નિષ્ણાતોને ચિંતા છે કે ઉત્તર કોરિયાની પરમાણુ અને મિસાઇલ ક્ષમતાઓ સતત વધી રહી છે અને એવા સમયે અમેરિકી સૈન્ય સહયોગ ઘટાડવો જોખમી બની શકે છે.
ઉત્તર કોરિયા હજુ પણ મિસાઇલ અને પરમાણુ કાર્યક્રમ પર આગળ
ટ્રમ્પ અને કિમ વચ્ચે વાતચીતની શક્યતા વધી રહી હોવા છતાં ઉત્તર કોરિયાની સૈન્ય નીતિમાં મોટો ફેરફાર દેખાતો નથી. ઉત્તર કોરિયા છેલ્લા કેટલાક વર્ષોથી પોતાની પરમાણુ અને મિસાઇલ ક્ષમતાને સતત મજબૂત કરી રહ્યું છે. તાજેતરમાં પણ ઉત્તર કોરિયાએ મિસાઇલ પરીક્ષણો કર્યા છે અને અમેરિકા તથા દક્ષિણ કોરિયાની સંયુક્ત સૈન્ય કવાયતનો વિરોધ કર્યો છે.
ઉત્તર કોરિયાનું કહેવું છે કે અમેરિકા અને દક્ષિણ કોરિયાની સૈન્ય કવાયત વાસ્તવમાં યુદ્ધની તૈયારી છે. જો કે બીજી તરફ વોશિંગ્ટન અને સિયોલનું કહેવું છે કે આ કવાયત રક્ષણાત્મક છે અને તેનો હેતુ ઉત્તર કોરિયા પર હુમલો કરવાનો નથી. દક્ષિણ કોરિયાના રાષ્ટ્રપતિ લી જે મ્યુંગે પણ સ્પષ્ટ કર્યું છે કે સંયુક્ત કવાયતનો હેતુ હુમલો નહીં પરંતુ રક્ષણાત્મક ક્ષમતા જાળવી રાખવાનો છે.
ટ્રમ્પ-કિમની અગાઉની ત્રણ ઐતિહાસિક મુલાકાતો
ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પ અને કિમ જોંગ ઉન વચ્ચે અગાઉ ત્રણ મહત્વપૂર્ણ મુલાકાતો થઈ ચૂકી છે. પ્રથમ ઐતિહાસિક મુલાકાત જૂન 2018માં સિંગાપોરમાં થઈ હતી. તે સમયે બંને દેશોના નેતાઓ વચ્ચે સીધી બેઠકને ઐતિહાસિક ગણાવવામાં આવી હતી, કારણ કે કોઈ સત્તારૂઢ અમેરિકી રાષ્ટ્રપતિ અને ઉત્તર કોરિયાના નેતા વચ્ચે આ પ્રથમ સામસામે શિખર બેઠક હતી. બંને પક્ષોએ કોરિયન દ્વીપકલ્પના પરમાણુ નિઃશસ્ત્રીકરણ તરફ આગળ વધવાની પ્રતિબદ્ધતા દર્શાવી હતી.ત્યાર બાદ ફેબ્રુઆરી 2019માં વિયેતનામના હનોઈમાં ટ્રમ્પ અને કિમ વચ્ચે બીજી શિખર બેઠક યોજાઈ હતી.
જોકે આ બેઠક કોઈ અંતિમ કરાર વિના સમાપ્ત થઈ હતી. ઉત્તર કોરિયાના પરમાણુ કાર્યક્રમને લઈને બંને પક્ષો વચ્ચે મતભેદ દૂર થઈ શક્યા નહોતા.જૂન 2019માં બંને નેતાઓ વચ્ચે ત્રીજી મહત્વપૂર્ણ મુલાકાત ડિમિલિટરાઇઝ્ડ ઝોન એટલે કે DMZમાં થઈ હતી. આ મુલાકાત ખાસ એટલા માટે ઐતિહાસિક બની હતી કે ટ્રમ્પ ઉત્તર કોરિયાની ધરતી પર પગ મૂકનાર પ્રથમ સત્તારૂઢ અમેરિકી રાષ્ટ્રપતિ બન્યા હતા. આ મુલાકાતને ટ્રમ્પની વ્યક્તિગત રાજદ્વારીની મોટી ઘટના તરીકે જોવામાં આવી હતી.
2019 પછી કેમ અટકી ગઈ વાતચીત?
ટ્રમ્પ અને કિમ વચ્ચે શરૂઆતમાં વ્યક્તિગત સંબંધો અને સીધી વાતચીતને લઈને ઘણી આશાઓ ઊભી થઈ હતી. પરંતુ હનોઈ બેઠક બાદ પરમાણુ નિઃશસ્ત્રીકરણ અને પ્રતિબંધો હટાવવાના મુદ્દે બંને દેશો વચ્ચે સહમતી બની શકી નહોતી. ત્યારબાદ અમેરિકા અને ઉત્તર કોરિયા વચ્ચેની ઉચ્ચ સ્તરીય રાજદ્વારી પ્રક્રિયા ધીમે ધીમે ઠંડી પડી ગઈ.આ સમયગાળામાં ઉત્તર કોરિયાએ પોતાની પરમાણુ અને મિસાઇલ ક્ષમતાઓ પર વધુ ધ્યાન આપ્યું. સાથે જ તેણે રશિયા અને ચીન સાથે પોતાના સંબંધો વધુ ગાઢ કર્યા. ખાસ કરીને યુક્રેન યુદ્ધ દરમિયાન ઉત્તર કોરિયા અને રશિયા વચ્ચે સૈન્ય સહયોગ વધ્યો હોવાના અહેવાલોએ અમેરિકા માટે નવી ચિંતા ઊભી કરી છે.
રશિયા સાથે ઉત્તર કોરિયાની વધતી નજીકથી અમેરિકાની ચિંતા
ઉત્તર કોરિયા હવે માત્ર અમેરિકાને પડકારતું દેશ નથી રહ્યું, પરંતુ રશિયા સાથે તેના વધતા સૈન્ય સંબંધોએ સમગ્ર ભૂરાજકીય સમીકરણ બદલી નાખ્યું છે. અહેવાલો અનુસાર ઉત્તર કોરિયાએ રશિયાને યુક્રેન યુદ્ધમાં સહાય પૂરી પાડી છે અને તેના બદલામાં બંને દેશો વચ્ચે સૈન્ય સહયોગ વધ્યો છે.ચીન સાથે પણ ઉત્તર કોરિયાના સંબંધો મહત્વપૂર્ણ છે. પરિસ્થિતિમાં ટ્રમ્પ માટે કિમ સાથે ફરી સીધી વાતચીત કરવાનો અર્થ માત્ર પરમાણુ મુદ્દો ઉકેલવાનો નથી. અમેરિકા ઉત્તર કોરિયાને રશિયા-ચીનની વધતી અસરથી થોડું દૂર લાવવા અને કોરિયન દ્વીપકલ્પમાં પોતાનું રાજદ્વારી પ્રભાવ ફરી સ્થાપિત કરવા માગતું હોય તેવી શક્યતા પણ નિષ્ણાતો વ્યક્ત કરી રહ્યા છે.
દક્ષિણ કોરિયા માટે સૌથી મોટો સવાલ શું?
ટ્રમ્પના નિર્ણયથી દક્ષિણ કોરિયા સામે સૌથી મોટો પ્રશ્ન અમેરિકાની સુરક્ષા પ્રતિબદ્ધતાનો ઊભો થયો છે. દક્ષિણ કોરિયા દાયકાઓથી અમેરિકી સુરક્ષા છત્રછાયા હેઠળ છે અને બંને દેશોની સૈન્ય ભાગીદારી ઉત્તર કોરિયા સામેના પ્રતિરોધનો મહત્વપૂર્ણ આધાર છે.હવે જો અમેરિકા સૈન્ય કવાયત ઘટાડે છે અથવા ભવિષ્યમાં દક્ષિણ કોરિયામાં પોતાની સૈન્ય હાજરીમાં પણ ફેરફાર કરે છે, તો સિયોલને પોતાની રાષ્ટ્રીય સુરક્ષા નીતિ પર વધુ ભાર મૂકવો પડી શકે છે. દક્ષિણ કોરિયાના રાષ્ટ્રપતિ લી જે મ્યુંગે અમેરિકી ગઠબંધન સાથે જ પોતાની સંરક્ષણ ક્ષમતા વધારવાની જરૂરિયાત પર ભાર મૂક્યો છે.સાથે જ તેમણે યુદ્ધકાળના ઓપરેશનલ કંટ્રોલને દક્ષિણ કોરિયાના હાથમાં લાવવાના લાંબા સમયથી ચાલતા લક્ષ્ય અને અદ્યતન સંરક્ષણ ક્ષમતાના વિકાસ અંગે પણ વાત કરી છે.
શું ટ્રમ્પ-કિમ બેઠકથી ખરેખર શાંતિ આવશે?
આ સૌથી મોટો સવાલ છે. ટ્રમ્પ અને કિમ વચ્ચે વ્યક્તિગત સંવાદ અગાઉ પણ થયો હતો, પરંતુ તેનાથી ઉત્તર કોરિયાનો પરમાણુ કાર્યક્રમ સંપૂર્ણપણે બંધ થયો નહોતો. તેથી નવી બેઠકથી તરત કોઈ મોટો પરમાણુ કરાર થશે તેવી અપેક્ષા રાખવી મુશ્કેલ છે.ઉપરાંત, ઉત્તર કોરિયા હવે 2018ની સરખામણીએ અલગ સ્થિતિમાં છે. તેની સૈન્ય ક્ષમતાઓ વધી છે અને રશિયા સાથેના સંબંધો પણ વધુ મજબૂત થયા છે. તેથી કિમ જોંગ ઉન માટે અમેરિકા સાથે વાટાઘાટો કરવાનું કારણ અને તેની શરતો પણ બદલાઈ ગઈ હોઈ શકે છે.ટ્રમ્પ બીજી તરફ પોતાની વ્યક્તિગત રાજદ્વારીની સફળતા તરીકે કિમ સાથેની બેઠકને રજૂ કરી શકે છે. જો બંને નેતાઓ નવેમ્બરમાં મળ્યા તો તે માત્ર પ્રતીકાત્મક મુલાકાત નહીં રહે, પરંતુ પરમાણુ હથિયારો, મિસાઇલ પરીક્ષણો, પ્રતિબંધો, અમેરિકી સૈન્ય કવાયત અને ઉત્તર કોરિયા-રશિયા સંબંધો જેવા અનેક મુદ્દાઓ પર વાતચીતનો દરવાજો ખોલી શકે છે.
હવે નજર નવેમ્બર પર
હાલમાં ટ્રમ્પ અને કિમ વચ્ચે નવેમ્બરમાં બેઠક યોજાય તેવી ચર્ચા છે, પરંતુ તેની સત્તાવાર તારીખ અને સ્થળ અંગે અંતિમ જાહેરાત થઈ નથી. APEC બેઠકને ધ્યાનમાં રાખીને ચીનમાં ટ્રમ્પની હાજરી દરમિયાન મુલાકાતની શક્યતા ચર્ચાઈ રહી છે.
આગામી મહિનાઓમાં ઉત્તર કોરિયાની સૈન્ય ગતિવિધિઓ, મિસાઇલ પરીક્ષણો અને અમેરિકા-દક્ષિણ કોરિયાની સૈન્ય નીતિ આ બેઠકનું વાતાવરણ નક્કી કરશે. જો બંને પક્ષો તણાવ ઘટાડવા માટે પગલાં લે તો નવેમ્બરની સંભવિત બેઠક કોરિયન દ્વીપકલ્પ માટે નવી રાજદ્વારી શરૂઆત બની શકે છે. પરંતુ જો ઉત્તર કોરિયા મિસાઇલ પરીક્ષણો વધારશે અથવા અમેરિકા અને દક્ષિણ કોરિયા વચ્ચે સુરક્ષા મુદ્દે મતભેદ વધશે તો આ બેઠક પહેલાં જ સ્થિતિ વધુ જટિલ બની શકે છે.
ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પ ફરી એકવાર કિમ જોંગ ઉન સાથે વ્યક્તિગત રાજદ્વારીનો દાવ રમવા તૈયાર દેખાઈ રહ્યા છે. અમેરિકી રાષ્ટ્રપતિએ કિમ સાથેના સારા સંબંધોનો ઉલ્લેખ કરીને દક્ષિણ કોરિયા સાથેની સૈન્ય કવાયત ઘટાડવાનો નિર્ણય લીધો છે, જ્યારે બીજી તરફ ઉત્તર કોરિયા હજુ પણ અમેરિકન-દક્ષિણ કોરિયન સૈન્ય સહયોગને ખતરો ગણાવી રહ્યું છે.જો નવેમ્બરમાં ટ્રમ્પ-કિમ બેઠક ખરેખર થાય છે, તો તે 2018-19ની રાજદ્વારી પ્રક્રિયાને ફરી જીવંત કરવાનો પ્રયાસ બની શકે છે. પરંતુ આ વખતે પરિસ્થિતિ વધારે જટિલ છે, ઉત્તર કોરિયાની વધેલી પરમાણુ ક્ષમતા, રશિયા સાથેનો સૈન્ય સહયોગ, ચીન સાથેના સંબંધો અને દક્ષિણ કોરિયાની સુરક્ષા ચિંતાઓ વચ્ચે ટ્રમ્પ સામે સૌથી મોટો પડકાર એ રહેશે કે કિમને માત્ર બેઠકના ટેબલ પર લાવવો નહીં, પરંતુ કોઈ વાસ્તવિક અને લાંબા ગાળાના કરાર તરફ કેવી રીતે આગળ વધવું.
