દેશમાં પેટ્રોલ અને ડીઝલના વધતા ભાવથી સામાન્ય લોકોમાં લાંબા સમયથી રાહતની અપેક્ષા છે. આંતરરાષ્ટ્રીય બજારમાં ક્રૂડ ઓઈલના ભાવમાં નોંધપાત્ર ઘટાડો થયો હોવા છતાં દેશમાં પેટ્રોલ અને ડીઝલના ભાવમાં હજુ સુધી કોઈ ઘટાડો કરવામાં આવ્યો નથી. હવે આ મુદ્દે કેન્દ્રીય પેટ્રોલિયમ અને કુદરતી ગેસ મંત્રી હરદીપ સિંહ પુરીએ મહત્વનું નિવેદન આપ્યું છે. તેમણે સ્પષ્ટ કર્યું છે કે હાલ ભાવ ઘટાડવા અંગે કોઈ તાત્કાલિક નિર્ણય લેવામાં આવશે નહીં અને આગામી બે થી ત્રણ મહિના બાદ પરિસ્થિતિનું મૂલ્યાંકન કરીને યોગ્ય નિર્ણય લેવામાં આવશે. પેટ્રોલિયમ મંત્રીના જણાવ્યા અનુસાર, જ્યારે ઈરાન અને અમેરિકા વચ્ચે તણાવ અને યુદ્ધ જેવી સ્થિતિ સર્જાઈ હતી ત્યારે આંતરરાષ્ટ્રીય બજારમાં ક્રૂડ ઓઈલના ભાવમાં જબરદસ્ત ઉછાળો આવ્યો હતો. તે સમયે ભારતીય સરકારી તેલ કંપનીઓએ દેશમાં ઈંધણની અછત ન સર્જાય તે માટે મોંઘા ભાવે મોટી માત્રામાં ક્રૂડ ઓઈલની ખરીદી કરી હતી. હાલમાં દેશની રિફાઈનરીઓ એ જ મોંઘા ભાવે ખરીદાયેલા ક્રૂડ ઓઈલને પ્રોસેસ કરી રહી છે. તેથી આંતરરાષ્ટ્રીય બજારમાં હવે ભાવ ઘટ્યા હોવા છતાં તેની સીધી અસર તરત જ ગ્રાહકો સુધી પહોંચી શકે તેમ નથી.
હરદીપ સિંહ પુરીએ જણાવ્યું કે અમેરિકા અને ઈરાન વચ્ચે સમજૂતી થયા બાદ ક્રૂડ ઓઈલના ભાવમાં ફરી ઘટાડો જોવા મળ્યો છે. જો આગામી બે થી ત્રણ મહિના સુધી આંતરરાષ્ટ્રીય બજારમાં ક્રૂડના ભાવ સ્થિર રહે અથવા વધુ ન વધે, તો ત્યારબાદ પેટ્રોલ અને ડીઝલના ભાવ ઘટાડવાની શક્યતા પર વિચાર કરવામાં આવશે. એટલે કે હાલમાં ગ્રાહકોએ થોડો વધુ સમય રાહ જોવી પડશે. તેમણે સરકારી તેલ કંપનીઓને થયેલા નુકસાન અંગે પણ મહત્વપૂર્ણ માહિતી આપી હતી. તેમના જણાવ્યા મુજબ, પેટ્રોલ, ડીઝલ અને એલપીજી જેવી જરૂરી ઇંધણ વસ્તુઓને ખર્ચ કરતાં ઓછી કિંમતે વેચવાના કારણે સરકારી કંપનીઓને ભારે આર્થિક નુકસાન થયું છે. 30 જૂન સુધી ઇન્ડિયન ઓઈલ કોર્પોરેશન (IOC), ભારત પેટ્રોલિયમ કોર્પોરેશન લિમિટેડ (BPCL) અને હિન્દુસ્તાન પેટ્રોલિયમ કોર્પોરેશન લિમિટેડ (HPCL)ને કુલ મળીને અંદાજે 74,781 કરોડનું નુકસાન થયું છે.
મંત્રીએ વધુમાં જણાવ્યું કે માત્ર એપ્રિલથી જૂનના ત્રિમાસિક ગાળામાં જ પેટ્રોલ પર લગભગ 19,905 કરોડની અંડર-રિકવરી થઈ હતી. ડીઝલ પર આ આંકડો વધુ મોટો રહ્યો હતો, જ્યારે રસોઈ ગેસ (LPG)ના વેચાણમાં પણ કંપનીઓને લગભગ 24,148 કરોડનું નુકસાન સહન કરવું પડ્યું હતું. અગાઉના ત્રિમાસિક અને ગયા વર્ષના એલપીજીના નુકસાનને પણ ગણતરીમાં લેવામાં આવે તો કુલ અંડર-રિકવરીનો આંકડો લગભગ 2.1 લાખ કરોડ સુધી પહોંચી જાય છે. સરકારના જણાવ્યા અનુસાર, “અંડર-રિકવરી” એટલે એવી સ્થિતિ જ્યારે આંતરરાષ્ટ્રીય બજારમાં ક્રૂડ ઓઈલના ભાવ વધી જાય, પરંતુ સામાન્ય લોકોને મોંઘવારીનો સીધો ફટકો ન પડે તે માટે સરકારી તેલ કંપનીઓ પેટ્રોલ, ડીઝલ અથવા એલપીજીની કિંમતોમાં તેટલો વધારો કરતી નથી. પરિણામે કંપનીઓને ઉત્પાદન ખર્ચ કરતાં ઓછી કિંમતે વેચાણ કરવું પડે છે અને આ તફાવતને અંડર-રિકવરી કહેવામાં આવે છે.
ઉલ્લેખનીય છે કે મે મહિનામાં સરકારી તેલ કંપનીઓએ આંતરરાષ્ટ્રીય બજારમાં મોંઘા ક્રૂડનો હવાલો આપીને પેટ્રોલ અને ડીઝલના ભાવમાં હપ્તાવાર પ્રતિ લિટર 7.50નો વધારો કર્યો હતો. દેશના એક લાખથી વધુ પેટ્રોલ પંપમાંથી લગભગ 90 ટકા પંપો IOC, BPCL અને HPCL દ્વારા સંચાલિત થાય છે. હાલમાં આ ત્રણેય કંપનીઓએ ભાવમાં કોઈ ઘટાડો જાહેર કર્યો નથી. બીજી તરફ ખાનગી ક્ષેત્રની મોટી ફ્યુઅલ કંપની નાયરા એનર્જીએ ગ્રાહકોને રાહત આપતા પેટ્રોલના ભાવમાં પ્રતિ લિટર 5 અને ડીઝલના ભાવમાં 3નો ઘટાડો કર્યો છે. ઉદાહરણ તરીકે ભોપાલમાં નાયરાના પેટ્રોલનો ભાવ 119.79થી ઘટીને 114.79 પ્રતિ લિટર થયો છે, જ્યારે ડીઝલ 102.57થી ઘટીને 99.57 પ્રતિ લિટર થયું છે.
આંતરરાષ્ટ્રીય બજારમાં પણ છેલ્લા કેટલાક અઠવાડિયામાં ક્રૂડ ઓઈલના ભાવમાં મોટો ફેરફાર જોવા મળ્યો છે. ઈરાન-અમેરિકા તણાવ પહેલા ક્રૂડ ઓઈલનો ભાવ પ્રતિ બેરલ લગભગ 72 ડોલર હતો. યુદ્ધ દરમિયાન તે વધીને 110 ડોલર સુધી પહોંચી ગયો હતો. જોકે બંને દેશો વચ્ચે સમજૂતી થયા બાદ હવે ભાવ ફરી લગભગ 70 ડોલર પ્રતિ બેરલની આસપાસ આવી ગયો છે. તેમ છતાં દેશમાં ભાવ ઘટાડવા માટે સરકાર હજુ થોડો સમય રાહ જોવાના મૂડમાં છે. નિષ્ણાતોનું માનવું છે કે જો આંતરરાષ્ટ્રીય બજારમાં ક્રૂડ ઓઈલના ભાવ આગામી કેટલાક મહિના સુધી સ્થિર રહેશે તો દેશના ગ્રાહકોને પણ પેટ્રોલ અને ડીઝલના ભાવમાં રાહત મળવાની શક્યતા વધી શકે છે. જોકે હાલ માટે સરકાર અને સરકારી તેલ કંપનીઓ પરિસ્થિતિ પર નજીકથી નજર રાખી રહી છે.
