ભારત સામે સતત આપી રહ્યા છે ધમકીઓઓ,ભારતના કડક વલણથી પાકિસ્તાનમાં વધી બેચેની, સિંધુના પાણી મુદ્દે આંતરરાષ્ટ્રીય મંચો પર પણ શરૂ થઈ ગયું રડગાંઠનું રાજકારણ
ભારત દ્વારા સિંધુ જળ સંધિ (Indus Waters Treaty)ને સ્થગિત રાખવાના નિર્ણય બાદ પાકિસ્તાનમાં ભારે બેચેની જોવા મળી રહી છે. પાકિસ્તાન સરકારના મંત્રીથી લઈને મોટા રાજકીય નેતાઓ સુધી સતત નિવેદનો આપી રહ્યા છે અને ભારત પર પાણીનો મુદ્દો ઉઠાવી આંતરરાષ્ટ્રીય દબાણ બનાવવાનો પ્રયાસ કરી રહ્યા છે. ભારતે આતંકવાદ સામે કડક વલણ અપનાવ્યા બાદ પાણીના મુદ્દે સ્પષ્ટ સંદેશ આપ્યો છે કે આતંકવાદ અને સામાન્ય સંબંધો સાથે-સાથે ચાલી શકતા નથી.
તાજેતરમાં ઇસ્લામાબાદમાં આયોજિત સિંધુ જળ સંધિ સંબંધિત આંતરરાષ્ટ્રીય સેમિનારમાં પાકિસ્તાનના ઉપપ્રધાનમંત્રી અને વિદેશમંત્રી ઇશાક ડારે ભારત પર ગંભીર આરોપો લગાવ્યા હતા. તેમણે કહ્યું કે ભારતે સંધિને સ્થગિત રાખીને આંતરરાષ્ટ્રીય કરારનું ઉલ્લંઘન કર્યું છે અને પાણીને રાજકીય હથિયાર તરીકે ઉપયોગમાં લેવાનો પ્રયાસ કરી રહ્યું છે. તેમના મતે પાણીને કોઈપણ સંજોગોમાં રાજકીય દબાણ માટે વાપરવું ન જોઈએ.
માત્ર ઇશાક ડાર જ નહીં પરંતુ પાકિસ્તાનના અનેક રાજકીય નેતાઓ પણ સતત ભારત સામે નિવેદનો આપી રહ્યા છે. પાકિસ્તાન પીપલ્સ પાર્ટીના અધ્યક્ષ બિલાવલ ભુટ્ટોએ પણ કહ્યું છે કે સિંધુ જળ સંધિને એકતરફી રીતે સ્થગિત કરી શકાય નહીં અને જો પાકિસ્તાનના હિસ્સાનું પાણી રોકવાનો પ્રયાસ કરવામાં આવશે તો તે ગંભીર મુદ્દો બનશે. પાકિસ્તાનના રાજકીય વર્તુળોમાં આ મુદ્દાને લઈને ભારે ચિંતા જોવા મળી રહી છે.આ દરમિયાન પાકિસ્તાનના હવામાન પરિવર્તન મંત્રી મુસાદિક મલિકે પણ આક્રમક ભાષામાં નિવેદન આપતાં કહ્યું કે “જે કોઈ અમારા પાણી તરફ હાથ લંબાવશે તેના હાથ કાપી નાખવામાં આવશે.” તેમના આ નિવેદનને લઈને બંને દેશોમાં ચર્ચા તેજ બની છે.
ભારતે પહલગામમાં થયેલા આતંકી હુમલા બાદ પાકિસ્તાન સામે અનેક કડક પગલાં લીધા હતા. તેમાં સૌથી મહત્વપૂર્ણ નિર્ણય સિંધુ જળ સંધિને અનિશ્ચિત સમય માટે સ્થગિત રાખવાનો હતો. ભારતનું સ્પષ્ટ માનવું છે કે જ્યાં સુધી સરહદ પારથી આતંકવાદને પ્રોત્સાહન આપવામાં આવશે ત્યાં સુધી સામાન્ય સંબંધો શક્ય નથી. આ નિર્ણય બાદ બંને દેશો વચ્ચેના રાજદ્વારી સંબંધોમાં પણ વધુ તણાવ જોવા મળ્યો હતો.
સિંધુ જળ સંધિ વર્ષ 1960માં ભારત અને પાકિસ્તાન વચ્ચે વિશ્વ બેંકની મધ્યસ્થતામાં કરવામાં આવી હતી. આ કરાર મુજબ છ મુખ્ય નદીઓના પાણીનું વહેંચાણ નક્કી કરવામાં આવ્યું હતું. રાવી, બિયાસ અને સતલુજ નદીઓ પર ભારતને મુખ્ય અધિકાર આપવામાં આવ્યો હતો, જ્યારે સિંધુ, ઝેલમ અને ચિનાબ નદીઓના મોટા ભાગના પાણીનો ઉપયોગ પાકિસ્તાનને મળ્યો હતો. આ સંધિ અનેક યુદ્ધો અને તણાવ છતાં દાયકાઓ સુધી અમલમાં રહી હતી.પાકિસ્તાનની કૃષિ વ્યવસ્થા મોટા પ્રમાણમાં સિંધુ નદી પ્રણાલી પર આધારિત છે. દેશના મોટા ભાગના ખેતી વિસ્તારોને પાણી આ જ નદી તંત્રમાંથી મળે છે. ઉપરાંત પીવાના પાણી, સિંચાઈ અને વીજ ઉત્પાદન માટે પણ સિંધુ નદીનું મહત્વ ખૂબ વધારે છે. તેથી ભારતના નિર્ણય બાદ પાકિસ્તાનમાં પાણીની ઉપલબ્ધિને લઈને ચિંતા વધી ગઈ છે.
ભારતે હજુ સુધી પશ્ચિમ તરફ વહેતા તમામ પાણી સંપૂર્ણપણે રોકી દીધા નથી, પરંતુ ભવિષ્યમાં પોતાના અધિકાર હેઠળ આવતા જળસંસાધનોનો વધુ અસરકારક ઉપયોગ કરવા માટે અનેક યોજનાઓને ઝડપથી આગળ વધારવાની તૈયારી દર્શાવી છે. નિષ્ણાતોનું માનવું છે કે જો ભારત પોતાની જળસંગ્રહ ક્ષમતા અને હાઇડ્રોપાવર પ્રોજેક્ટ્સમાં વધારો કરશે તો તેનો લાંબા ગાળે પાકિસ્તાન પર નોંધપાત્ર અસર પડી શકે છે.
ભારત સરકાર સતત કહી રહી છે કે આતંકવાદ અને શાંતિ સાથે ચાલી શકતા નથી. ભારતનું વલણ એ છે કે પાકિસ્તાને પહેલાં આતંકવાદ સામે વિશ્વસનીય કાર્યવાહી કરવી પડશે, ત્યારબાદ જ બંને દેશો વચ્ચે વિશ્વાસનું વાતાવરણ ઊભું થઈ શકે. ભારતના આ અભિગમને કારણે પાકિસ્તાન હવે પાણીના મુદ્દે આંતરરાષ્ટ્રીય સમર્થન મેળવવાનો પ્રયાસ કરી રહ્યું છે.
પાકિસ્તાન વારંવાર વિશ્વ બેંક અને અન્ય આંતરરાષ્ટ્રીય મંચોનો ઉલ્લેખ કરીને ભારત પર દબાણ લાવવાનો પ્રયાસ કરી રહ્યું છે. જોકે ભારતનું માનવું છે કે રાષ્ટ્રીય સુરક્ષા સાથે જોડાયેલા મુદ્દાઓ પર જરૂરી પગલાં લેવાનો તેને સંપૂર્ણ અધિકાર છે. બંને દેશો વચ્ચે પાણીનો મુદ્દો હવે માત્ર જળ વ્યવસ્થાપનનો વિષય રહ્યો નથી, પરંતુ તે રાજદ્વારી અને સુરક્ષા સાથે જોડાયેલ મહત્વપૂર્ણ મુદ્દો બની ગયો છે.
વિશ્વના અનેક નિષ્ણાતોનું કહેવું છે કે ભારત અને પાકિસ્તાન બંને માટે પાણી જીવનરેખા સમાન છે. જો બંને દેશો વચ્ચેનો વિવાદ વધુ વધશે તો તેની અસર રાજકીય સંબંધો પૂરતી સીમિત નહીં રહે પરંતુ કૃષિ, અર્થતંત્ર અને સામાન્ય નાગરિકોના જીવન પર પણ પડશે. ખાસ કરીને પાકિસ્તાન માટે સિંધુ નદી પ્રણાલી અત્યંત મહત્વપૂર્ણ હોવાથી ત્યાં ચિંતાનું વાતાવરણ વધુ જોવા મળી રહ્યું છે.
આ સમગ્ર ઘટનાક્રમમાં એક બાબત સ્પષ્ટ થઈ રહી છે કે ભારતના નિર્ણય બાદ પાકિસ્તાનમાં રાજકીય નેતાઓ સતત નિવેદનો આપી રહ્યા છે અને સિંધુ જળ સંધિને ફરીથી અમલમાં લાવવા માટે આંતરરાષ્ટ્રીય સમર્થન મેળવવાનો પ્રયાસ કરી રહ્યા છે. બીજી તરફ ભારત પોતાના સુરક્ષા હિતોને સર્વોચ્ચ પ્રાથમિકતા આપતા કડક વલણ પર અડગ જોવા મળી રહ્યું છે. આવનારા દિવસોમાં બંને દેશો વચ્ચે પાણીનો મુદ્દો વધુ ચર્ચાનો વિષય બની શકે છે અને દક્ષિણ એશિયાની રાજનીતિમાં તેની અસર લાંબા સમય સુધી જોવા મળી શકે છે.
