શેર બજારમાં હર્ષદ મહેતાનું કૌભાંડ યાદ છે? બિગ બુલ તરીકે ઓળખાતા હર્ષદ મહેતાના કૌભાંડની યાદ અપાવે તેવું કૌભાંડ બેંગલુરુના ગુજરાતી જૈન વેપારી રાજેશ મહેતાના નામે ચડી ગયું છે. સેબીના રિપોર્ટ મુજબ રાજેશ મહેતાની કંપની રાજેશ એક્સપોર્ટ્સે નાણાંકીય વર્ષ ૨૦૨૧ અને ૨૦૨૫ વચ્ચે આશરે ૧૫.૧૫ લાખ કરોડ રૂપિયાની એકત્રિત આવક ખોટી રીતે દર્શાવી હતી. આમાંથી ૯૯.૮ ટકા આવક વધારીને જણાવવામાં આવી હતી. એક સરેરાશ રોકાણકારના દૃષ્ટિકોણથી રાજેશ એક્સપોર્ટ્સમાં દેખાઈ રહેલી ગેરરીતિઓ ચોંકાવનારી છે.
૩,૦૦૦ કરોડ રૂપિયાની માર્કેટ કેપ ધરાવતી કંપની ૧૫ લાખ કરોડ રૂપિયાની હેરાફેરી કેવી રીતે કરી શકે છે તે સમજવું મુશ્કેલ છે. ૧૫ લાખ કરોડ રૂપિયા એક બહુ મોટી રકમ છે. તે ભારતની કુલ વાર્ષિક નિકાસના આશરે ૨૦ ટકાનું પ્રતિનિધિત્વ કરે છે. રાજેશ એક્સપોર્ટ્સના શેરહોલ્ડિંગ ડેટા અનુસાર LIC આ કંપનીમાં ૧૦.૮૦ ટકા હિસ્સો અથવા ૨,૦૦૦ કરોડ રૂપિયાનું રોકાણ ધરાવે છે. રાજેશ એક્સપોર્ટ્સના શેરોમાં ૮૦ ટકાનું ગાબડું પડતાં LIC ને ૧,૬૦૦ કરોડ રૂપિયાનું નુકસાન થયું છે. સેબી દ્વારા કંપની અને તેના સીએમડી રાજેશ મહેતા વિરુદ્ધ જારી કરાયેલા વચગાળાના આદેશ પર નજીકથી નજર નાખવાથી આ રમતનું સાચું સ્વરૂપ ખુલે છે. સેબી દ્વારા આટલા મોટા કૌભાંડનો પત્તો ન લગાવવામાં આવ્યો તેથી સેબીની વિશ્વસનીયતા પણ જોખમાઈ ગઈ છે.
બેંગલુરુમાં ૧૯૬૪માં જન્મેલા રાજેશ મહેતા રાજેશ એક્સપોર્ટ્સના ચેરમેન છે . તેઓ સોના અને ઝવેરાત ઉદ્યોગમાં એક જાણીતું નામ છે. બેંગલુરુમાં સેન્ટ જોસેફ સ્કૂલમાં અભ્યાસ કર્યા પછી રાજેશ મહેતા નાની ઉંમરે તેમના પિતાના ઝવેરાત વ્યવસાયમાં જોડાયા હતા. ૧૯૮૦ ના દાયકાની શરૂઆતમાં રાજેશ મહેતા અને તેમના ભાઈ પ્રશાંતે ઝવેરાતનો વ્યવસાય શરૂ કરવા માટે તેમના મોટા ભાઈ પાસેથી ૧,૨૦૦ રૂપિયા ઉધાર લીધા હતા. તેઓ ટૂંક સમયમાં દક્ષિણ ભારત તેમજ મુંબઈ જેવા મુખ્ય બજારોમાં ચાંદીના ઝવેરાતના અગ્રણી જથ્થાબંધ વેપારી બન્યા હતા.
૧૯૯૫માં રાજેશ એક્સપોર્ટ્સે IPO દ્વારા મૂડી બજારમાં પ્રવેશ કર્યો હતો, જેમાં ૧૦ કરોડ રૂપિયા એકઠા થયા હતા. ત્યાર બાદ કંપનીએ સોનાની કિંમત શૃંખલામાં પ્રવેશ કર્યો હતો, જેમાં રિફાઇનિંગ અને ઉત્પાદનથી લઈને છૂટક વેચાણ સુધીની દરેક વસ્તુનો સમાવેશ થાય છે. ૨૦૧૫માં રાજેશ એક્સપોર્ટ્સે ૪૦ કરોડ ડોલરમાં સ્વિસ રિફાઇનરી વાલ્કેમ્બી હસ્તગત કરી ત્યારે હેડલાઇન્સ બની હતી. વાલ્કેમ્બીને વિશ્વની સૌથી મોટી ગોલ્ડ રિફાઇનિંગ સુવિધાઓમાંની એક માનવામાં આવે છે. આ સોદો સંપૂર્ણપણે રોકડ આધારિત હતો, જેનાથી કંપની વૈશ્વિક સ્તરે તેની હાજરી વિસ્તારી શકી હતી.
રાજેશ એક્સપોર્ટ્સનું બિઝનેસ મોડેલ મજબૂત માનવામાં આવતું હતું. આ કંપની કાચું સોનું ખરીદે છે, તેને શુદ્ધ સોનામાં રિફાઇન કરે છે, તેમાંથી ઘરેણાં બનાવે છે અને પછી તેને બજારમાં વેચી દે છે. ફોર્બ્સ અનુસાર ઓક્ટોબર ૨૦૧૯ સુધીમાં રાજેશ મહેતાની કુલ સંપત્તિ ૧.૫૭ અબજ ડોલર હતી. રાજેશ એક્સપોર્ટ્સનો વાર્ષિક વકરો આશરે ૩૯.૨ અબજ ડોલર (આશરે રૂ. ૩.૭૫ લાખ કરોડ) છે, જ્યારે કંપની આશરે રૂ. ૧,૪૬૫ કરોડનો ચોખ્ખો નફો નોંધાવે છે. કંપનીનું બજાર મૂલ્યાંકન આશરે રૂ. ૯,૮૨૯ કરોડ છે. જોકે, સેબીનો આરોપ છે કે કંપનીએ તેના કુલ વેચાણમાં ભારે વધારો કર્યો છે. સેબીના હેવાલ મુજબ તેના વકરાનો ૯૭ થી ૯૯ હિસ્સો નકલી હતો, જે એક આઘાતજનક અને અજાયબ ઘટના હતી.
રાજેશ મહેતા પર સેબીનાં કડક પગલાંની સીધી અસર ભારતીય જીવન વીમા નિગમ (LIC) પર પણ પડી છે. રાજેશ એક્સપોર્ટ્સમાં LICનો નોંધપાત્ર ૧૦.૮ ટકા હિસ્સો છે. સેબીના આ આદેશની જાહેરાત થતાં જ LICના શેરમાં પણ ૧ ટકાનો ઘટાડો થયો છે. બજારના નિષ્ણાતો માને છે કે ૧૫.૧૫ લાખ કરોડ રૂપિયાની નોંધપાત્ર આવક ખોટી રીતે રજૂ કરવાના આરોપોને કારણે રાજેશ એક્સપોર્ટ્સના શેરના ભાવ લાંબા સમય સુધી ઘટશે, જેનાથી LICના રોકાણના મૂલ્યમાં પણ નોંધપાત્ર ઘટાડો થશે. LIC ની ગણતરી ટોચના જાહેર સાહસમાં કરવામાં આવે છે. તેમાં કરોડો ભારતીયોની બચતનું રોકાણ કરવામાં આવ્યું છે. LIC દ્વારા રાજેશ મહેતાની શંકાસ્પદ કંપનીમાં આટલું માતબર રોકાણ ક્યા આધારે કરવામાં આવ્યું? તેવો સવાલ પૂછાઈ રહ્યો છે.
સેબી અને ફોરેન્સિક ઓડિટર્સ (BDO ઈન્ડિયા) ની તપાસ મુજબ રાજેશ એક્સપોર્ટ્સે આ ભ્રામક ડેટા બનાવવા માટે ત્રણ મુખ્ય પદ્ધતિઓનો ઉપયોગ કર્યો હતો. રાજેશ એક્સપોર્ટ્સની ઘણી વિદેશી પેટાકંપનીઓ છે, જેમ કે સિંગાપોરમાં REL સિંગાપોર અને સ્વિટ્ઝર્લૅન્ડમાં વાલ્કેમ્બી રિફાઇનરી. કંપનીએ એવો ડોળ કર્યો હતો કે બધો વકરો આ વિદેશી કંપનીઓ દ્વારા આવી રહ્યો છે. જ્યારે SEBIએ આ વિદેશી કંપનીઓની એકાઉન્ટિંગ સિસ્ટમ્સ, બિલ્સ અને બેંક વ્યવહારોની વિગતો માંગી, ત્યારે કંપનીએ ડેટા આપવાનો સ્પષ્ટ ઇનકાર કર્યો હતો.
બીજું, સોનાના વેપારમાં પરિપત્ર વેપાર કરવો ખૂબ જ સરળ છે, જ્યાં એક જ સોનાનો માલ અથવા બિલ ચાર કે પાંચ ડમી કંપનીઓ વચ્ચે પરિપત્ર દ્વારા ફરતો કરવામાં આવે છે. સેબીને શંકા છે કે રાજેશ એક્સપોર્ટ્સનો ૯૭ થી ૯૯ ટકા વકરો આવા પરિપત્રો ફેરવવા દ્વારા ઉપજાવી કાઢવામાં આવ્યો હતો. ત્રીજું, ૨૦૨૩ માં રાજેશ મહેતાની કંપનીએ આફ્રિકામાં સોનાની ખાણોમાં ૧,૦૩૫ કરોડ રૂપિયાનું રોકાણ કરવાનો દાવો કર્યો હતો. જ્યારે ઓડિટ કરવામાં આવ્યું ત્યારે આ રોકાણ રાજેશ એક્સપોર્ટ્સના કે તેની પેટાકંપનીનાં ખાતાંમાં અસ્તિત્વમાં ન હોવાનું જાણવા મળ્યું હતું.
શેરબજાર, બેંકો અને LIC જેવી મોટી સંસ્થાઓના રોકાણકારોને સમજાવવા માટે રાજેશ એક્સપોર્ટ્સની બેલેન્સ શીટને મોટી અને આકર્ષક તરીકે રજૂ કરવામાં આવી હતી. હવે સેબીએ પોતાની પકડ કડક બનાવી દીધી છે. તેણે કંપનીના પ્રમોટર રાજેશ મહેતાને શેરબજારમાં ટ્રેડિંગ કરવાથી રોકી દીધા છે. નેશનલ ફાઇનાન્શિયલ રિપોર્ટિંગ ઓથોરિટીને રાજેશ મહેતાની કંપનીના ઓડિટર્સ (BSD & Co.) સામે કાર્યવાહી કરવાનું કહેવામાં આવ્યું છે, જેમણે આટલાં વર્ષોથી ૧૫ લાખ કરોડ રૂપિયાના ભ્રામક આંકડા પર આંખો બંધ કરીને સહી કરી આપી હતી.
રાજેશ એક્સપોર્ટ્સના માલિક રાજેશ મહેતા ભારતના સૌથી મોટા સોનાના નિકાસકારોમાંના એક છે. બેંગ્લોરના રહેવાસી રાજેશ મહેતા રાજેશ એક્સપોર્ટ્સના સ્થાપક અને ચેરમેન છે. તેમની કંપની સોનાના શુદ્ધિકરણ, ઘરેણાં બનાવવા અને નિકાસમાં નિષ્ણાત છે. રાજેશ એક્સપોર્ટ્સ ફક્ત એક સ્થાનિક ભારતીય કંપની નથી, પરંતુ એક એવી કંપની છે જેને વૈશ્વિક સ્તરે ઓળખ મળી છે. ૨૦૧૭ માં રાજેશ મહેતા ફોર્બ્સની ભારતના સૌથી ધનિક લોકોની યાદીમાં ૬૧મા ક્રમે હતા.રાજેશ એક્સપોર્ટ્સ હાલમાં એક જ ફરિયાદને કારણે તપાસ હેઠળ છે. માર્ચ ૨૦૨૪ માં એક શેરધારકે સેબીને એક ઇમેઇલ મોકલીને આરોપ લગાવ્યો હતો કે કંપનીના ખાતાં ઘણાં વર્ષોથી મોટી બાકી બેલેન્સ બતાવી રહ્યા છે અને તેમાં નાણાંકીય અનિયમિતતાઓ શક્ય છે. ફરિયાદનાં બે વર્ષ પછી આ મામલો દેશના સૌથી મોટા એકાઉન્ટિંગ વિવાદોમાંનો એક બની ગયો છે.
સેબીના આરોપોના જવાબમાં રાજેશ એક્સપોર્ટ્સ લિમિટેડે તેની એક્સચેન્જ ફાઇલિંગમાં જણાવ્યું હતું કે બધા આરોપો પાયાવિહોણા છે. સેબીનો આદેશ ફક્ત વચગાળાનો (પ્રારંભિક) છે અને સેબી હજુ સુધી કોઈપણ બાબતે કોઈ અંતિમ નિષ્કર્ષ પર પહોંચ્યું નથી. કંપનીએ દાવો કર્યો હતો કે તેણે જાહેર કરેલા આવકના આંકડા સચોટ છે અને ટર્નઓવરને વધારવામાં આવ્યું નથી. હવે સેબી આ બાબતમાં કેવી રીતે આગળ વધે છે તેના પર દેશ આખાની નજર છે.
– આ લેખમાં પ્રગટ થયેલાં વિચારો લેખકનાં પોતાના છે.
