આજે આપણે એક એવી દુનિયામાં જીવી રહ્યા છીએ જ્યાં યુદ્ધના મેદાનમાં માત્ર સૈનિકો જ નથી લડતા, પણ સુપરકોમ્પ્યુટરમાં ચાલતા અલ્ગોરિધમ્સ પણ લડાઈ લડી રહ્યા છે. તાજેતરમાં યોજાયેલા AI ઇમ્પૅક્ટ સમિટના તારણો પર આધારિત એક વિશ્લેષણ એ વાતની ગવાહી આપે છે કે ભવિષ્યમાં દેશો વચ્ચેના સંબંધો અને જાસૂસીની દુનિયા સંપૂર્ણપણે બદલાઈ જવાની છે.
રાજનીતિના પાયા હચમચી રહ્યા છે. દાયકાઓ સુધી ડિપ્લોમસી (રાજદ્વારી સંબંધો) એ ડ્રોઈંગ રૂમમાં બેસીને ચા પીતા-પીતા લેવાતા નિર્ણયોની રમત હતી. જાસૂસો અંધારામાં રહીને માહિતી એકઠી કરતા અને નેતાઓ વર્ષો જૂના અનુભવના આધારે ભવિષ્યના નિર્ણયો લેતા હતા, પરંતુ ૨૦૨૬ના આ વર્ષે ‘એઆઈ ઇમ્પૅક્ટ સમિટ’માં જે ચર્ચાઓ થઈ, તેણે સ્પષ્ટ કરી દીધું છે કે હવે અનુભવ કરતાં અલ્ગોરિધમ વધુ શક્તિશાળી છે. આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ હવે માત્ર ચેટબોટ પૂરતું મર્યાદિત નથી, તે હવે રાજ્યકૌશલ્ય, વિદેશનીતિ અને જાસૂસી તંત્રના મૂળિયાં હલાવી રહ્યું છે.
ભવિષ્ય હવે વેચાય છે! આ લેખનો સૌથી ચોંકાવનારો ભાગ એ ‘પ્રિડિક્શન માર્કેટ્સ’નો ઉદય છે. આ એવા પ્લેટફોર્મ છે, જ્યાં સામાન્ય લોકો અને AI મોડલ્સ કોઈ ભૌગોલિક-રાજકીય ઘટના બનશે કે નહીં તેના પર દાવ લગાવે છે. પરંપરાગત જાસૂસી સંસ્થાઓ જેમ કે સીઆઈએ કે રૉ મહિનાઓ સુધી ડેટા ભેગો કરે છે, જ્યારે AI આધારિત પ્રિડિક્શન માર્કેટ્સ લાખો ડેટા પોઈન્ટ્સને સેકન્ડોમાં પ્રોસેસ કરીને સચોટ આગાહી કરે છે. આ સમિટમાં સ્વીકારવામાં આવ્યું કે ઘણીવાર આ ઓપન-સોર્સ માર્કેટ્સની ભવિષ્યવાણી સરકારી જાસૂસો કરતા વધુ સચોટ સાબિત થઈ છે. જો કોઈ મશીન એ કહી શકે કે રશિયા કે ચીન ક્યારે હુમલો કરશે, તો પછી અબજો રૂપિયા ખર્ચીને ઊભું કરેલું જાસૂસી તંત્ર શું કામનું?
ડિપ્લોમસીનું ‘ડિજિટલ ટ્રાન્સફોર્મેશન.’ રાજદ્વારીઓનું કામ વાટાઘાટો કરવાનું અને મધ્યમ માર્ગ શોધવાનું છે. પરંતુ હવે AI આ ભૂમિકામાં પ્રવેશ કરી રહ્યું છે. ઉપરાંત, આંતરરાષ્ટ્રીય કરારોમાં જ્યારે એક દેશ બીજા દેશને છેતરવાનો પ્રયત્ન કરે છે, ત્યારે AI મોડલ્સ તે નેતાના અવાજ, ચહેરાના હાવભાવ અને ઐતિહાસિક ડેટાના આધારે પકડી શકે છે કે તે જૂઠું બોલી રહ્યો છે કે નહીં. કોઈ પણ દેશ સાથે સંધિ કરતા પહેલા AI દ્વારા લાખો સંભવિત પરિણામોનું સિમ્યુલેશન કરી શકાય છે. એટલે કે, ‘જો અમે આ નિર્ણય લઈશું, તો ૧૦ વર્ષ પછી તેની અસર શું થશે?’ તેનો જવાબ હવે સેકન્ડોમાં મળે છે. આનાથી મુત્સદ્દીગીરીમાં માનવીય ભૂલની શક્યતા ઘટી ગઈ છે, પણ સાથે સાથે માનવીય સ્પર્શ અને સંવેદના પણ ગાયબ થઈ રહી છે. તો શું ગ્રાઉન્ડ ઇન્ટેલિજન્સનો અંત આવશે? જાસૂસી એટલે છૂપાઈને માહિતી મેળવવી. પણ AIના જમાનામાં કંઈ પણ છૂપાવવું લગભગ અશક્ય છે. AI હવે હજારો સેટેલાઇટ ઇમેજને સતત સ્કેન કરી શકે છે. જો પૃથ્વીના કોઈ ખૂણે એક ઈંટ પણ હલશે, તો અલ્ગોરિધમને ખબર પડી જશે. આથી, જમીન પર જઈને જાસૂસી કરનારા એજન્ટોની ભૂમિકા હવે જોખમમાં છે.
વળી, સ્પાઈ માસ્ટર્સ હવે AIનો ઉપયોગ કરીને એવા ‘ડીપફેક’ વીડિયો બનાવી રહ્યા છે, જે આખા દેશમાં ગૃહયુદ્ધ કરાવી શકે છે. સત્ય અને અસત્ય વચ્ચેની દીવાલ હવે કાચ જેવી પાતળી થઈ ગઈ છે. નવી ‘ડિજિટલ ગુલામી’ જે દેશ પાસે સૌથી શક્તિશાળી AI મોડલ હશે, તે જ દુનિયા પર રાજ કરશે.
જેમ પહેલા પરમાણુ બોમ્બ માટે રેસ હતી, તેમ હવે ‘કમ્પ્યુટર પાવર’ માટે રેસ છે. જો ભારત પાસે પોતાનું શક્તિશાળી AI નહીં હોય, તો આપણે અમેરિકા કે ચીનના અલ્ગોરિધમ્સ પર નિર્ભર રહેવું પડશે. આ એક પ્રકારની નવી વસાહતવાદ છે. જો યુદ્ધ જેવી સ્થિતિમાં AIકહે કે ‘પરમાણુ હુમલો કરો કારણ કે જીતવાની સંભાવના ૯૦% છે,’ તો શું કોઈ નેતા તેને ના પાડવાની હિંમત કરશે? જ્યારે મશીન નિર્ણયો લેવાનું શરૂ કરે, ત્યારે લોકશાહીનો અંત નિશ્ચિત છે.
ભારત માટે આ ચેતવણીની ઘંટડી કેમ છે? ભારત એક એવો દેશ છે જે હંમેશા સંતુલિત વિદેશનીતિમાં માને છે. પરંતુ AIના યુગમાં ‘તટસ્થ’ રહેવું મુશ્કેલ છે. આપણા પડોશી દેશો ચીન અને પાકિસ્તાન AIનો ઉપયોગ કરીને ભારતના ગ્રીડ, બેંકિંગ અને સંરક્ષણ તંત્ર પર સાયબર હુમલા કરી શકે છે. ભારતીયોનો ડેટા વિદેશી કંપનીઓના સર્વર પર છે. તે ડેટાનો ઉપયોગ કરીને વિદેશી AI આપણી ચૂંટણીઓ અને જનમતને પ્રભાવિત કરી શકે છે. ગણિત અને લાગણી વચ્ચેના આ યુદ્ધમાં માનવતા હારી રહી હોય તેવું લાગે છે.
મશીનના હાથમાં સત્તા, પણ જવાબદારી કોની? AI ઇમ્પૅક્ટ સમિટનો સૌથી મોટો સંદેશ એ છે કે ટેકનોલોજી હવે માત્ર એક સાધન નથી, પણ તે સત્તાનું નવું કેન્દ્ર છે. આપણે એક એવી દુનિયા તરફ જઈ રહ્યા છીએ જ્યાં મુત્સદ્દીગીરીમાં હૃદયના બદલે પ્રોસેસરનો ઉપયોગ થશે.
જ્યારે ભવિષ્યની આગાહી કરવા માટે ‘ભવિષ્યવાણીના બજારો’ તૈયાર હોય, ત્યારે શું આપણા નેતાઓ માત્ર કઠપૂતળી બનીને રહી જશે?
શું આપણે ખરેખર એવી દુનિયા ઈચ્છીએ છીએ જ્યાં આપણા દેશનું ભાવિ કોઈ અલ્ગોરિધમના ‘લૉજિક’ પર આધારિત હોય? સમય આવી ગયો છે કે ભારત પોતાના AI ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચરને મજબૂત કરે, નહીં તો આપણે ટેકનોલોજીની આ લડાઈમાં માત્ર દર્શક બનીને રહી જઈશું. જાસૂસોએ હવે બંદૂક છોડીને કોડિંગ શીખવું પડશે અને રાજદ્વારીઓએ શબ્દોના બદલે ડેટાને સમજવો પડશે.•
