જન સૂરાજ પાર્ટીના સ્થાપક પ્રશાંત કિશોરે બિહારના બાંકીપુરમાં બહુચર્ચિત પેટાચૂંટણી જીતીને ભાજપને જબરદસ્ત આંચકો આપ્યો છે. ભાજપના રાષ્ટ્રીય અધ્યક્ષ નીતિન નવીન રાજ્યસભામાં ચૂંટાયા બાદ તેમની આ બેઠક ખાલી પડી હતી. પટનાના શહેરી વિસ્તારમાં આવેલી આ બેઠક ભાજપનો ગઢ માનવામાં આવે છે, કારણ કે છેલ્લાં ૩૦ વર્ષથી આ બેઠક ભાજપના હાથમાં હતી, પરંતુ આ વખતનાં પરિણામો મોટા અપસેટનો સંકેત આપે છે. પ્રશાંત કિશોરે તેમના નજીકના હરીફ ભાજપના નીરજ કુમારને ૧૯,૩૨૪ મતોથી હરાવ્યા છે. નવ મહિના પહેલાં જ બિહાર વિધાનસભાની ચૂંટણીમાં NDA એ ૨૪૩ માંથી ૨૦૨ બેઠકો જીતી હતી. જો કે, તે ચૂંટણીઓમાં જન સૂરાજ પાર્ટીનો એક પણ ઉમેદવાર જીતી શક્યો ન હતો. ઘણા વિશ્લેષકો આ માટે ખૂબ ઓછા મતદાનને પણ જવાબદાર ગણાવી રહ્યા છે. જો કે, ભાજપે રાષ્ટ્રીય જનતા દળ (RJD) ના મતો પ્રશાંત કિશોરને ટ્રાન્સફર થવાને તેમની હારનું મુખ્ય કારણ ગણાવ્યું છે.
ચૂંટણીનાં પરિણામો જાહેર થયા પછી પ્રશાંત કિશોરે જે સૌથી મહત્ત્વની વાત કહી તે એ હતી કે આ ચૂંટણી ભાજપ માટે એક સંદેશ છે. તેમણે પત્રકારોને જણાવ્યું હતું કે આ ચૂંટણી ફક્ત ધારાસભ્યોને ચૂંટવા માટે નહોતી, પરંતુ ભાજપના ટોચના નેતૃત્વને સંદેશો આપવા માટે હતી કે એક સારા વ્યક્તિને બિહારના મુખ્ય મંત્રી બનાવવા જોઈએ, જેથી રાજ્યમાં શિક્ષણ અને રોજગારની સ્થિતિ સુધરી શકે. આ સંદેશો લોકોએ આપ્યો છે. સૌથી મહત્ત્વની વાત એ છે કે બિહારને સારું નેતૃત્વ મળવું જોઈએ. અહીંથી સ્થળાંતર બંધ થવું જોઈએ.
બાંકીપુરમાં ભાજપના ઉમેદવારની હાર માટે બે મુખ્ય કારણો જણાવવામાં આવી રહ્યાં છે. પહેલું, છેલ્લી ઘડીએ ઉમેદવાર બદલવો અને બીજું, કુશવાહા સમુદાયના સમ્રાટ ચૌધરીની મુખ્યમંત્રી તરીકે નિમણૂકને કારણે ઉચ્ચ જાતિઓમાં અસંતોષ. પેપર લીક અંગે યુવાનો દ્વારા તાજેતરમાં થયેલાં વિરોધ પ્રદર્શનોની પણ આ પરિણામ પર અસર પડી હોવાનું માનવામાં આવે છે. તાજેતરના જનરલ ઝેડ વિરોધ પ્રદર્શનોમાં મુખ્યત્વે હિન્દુ ઉચ્ચ જાતિ, ઓબીસી અને દલિત યુવાનોની નોંધપાત્ર સંખ્યા સામેલ હતી. આ વિરોધ પ્રદર્શનો બિહારમાં જાતિ ગણિતને પ્રભાવિત કરી શકે છે, જેને ભાજપ હળવાશથી લેતું હતું.
બાંકીપુર બેઠક ઉપર ભાજપની હારમાં બિહારમાં અને દિલ્હીમાં ચાલી રહેલા વિદ્યાર્થી આંદોલન ઉપરાંત અયોધ્યાના રામ મંદિરની દાનપેટીમાંથી કરોડો રૂપિયાની ચોરીનો પણ મહત્ત્વનો ફાળો હતો. હકીકતમાં, ૨૦ જુલાઈના રોજ, કોક્રોચ જનતા પાર્ટી (CJP) એ NEET પેપર લીક મામલે તત્કાલીન શિક્ષણ મંત્રી ધર્મેન્દ્ર પ્રધાનના રાજીનામાની માંગણી સાથે જંતર-મંતરથી સંસદ સુધી કૂચ કરવાની યોજના બનાવી હતી. દિલ્હીમાં વિદ્યાર્થીઓના વિરોધ પ્રદર્શનની સાથે, NEET પેપર લીકને લઈને ૨૨, ૨૩ અને ૨૫ જુલાઈના રોજ બિહારના વિવિધ વિસ્તારોમાં અનેક હિંસક વિરોધ પ્રદર્શનો થયાં હતાં.
રાજધાની પટના સહિત ઘણા વિસ્તારોમાં થયેલાં આ પ્રદર્શનો સામે પોલીસે બળપ્રયોગ પણ કર્યો હતો. જ્યારે દેશની રાજધાની અને બિહારમાં આ વિરોધ પ્રદર્શનો ચાલી રહ્યાં હતાં, ત્યારે બિહારની રાજ્યની રાજધાની પટનામાં બાંકીપુર વિધાનસભા બેઠકની પેટાચૂંટણી માટે પ્રચાર પણ પૂરજોશમાં ચાલી રહ્યો હતો. આ બેઠક માટે મતદાન ૩૦ જુલાઈના રોજ થયું હતું અને ૨૫ જુલાઈના રોજ બિહાર બંધ દરમિયાન વિદ્યાર્થીઓ સહિત ઘણા લોકોની ધરપકડ કરવામાં આવી હતી. પ્રશાંત કિશોરે સમયાંતરે પ્રેસ કોન્ફરન્સ દરમિયાન વિદ્યાર્થીઓના આંદોલનને લગતા પ્રશ્નોના જવાબ આપ્યા હતા અને પોલીસ કાર્યવાહીની નિંદા કરી હતી. ૨૦૨૪ માં બિહાર પબ્લિક સર્વિસ કમિશન (BPSC) ની પ્રિલિમ પરીક્ષા ફરીથી યોજવાની માંગણી સાથે થયેલાં વિરોધ પ્રદર્શનોમાં પણ પ્રશાંત કિશોર મોખરે હતા.
પરીક્ષા ફરીથી યોજવાની માંગણી સાથે વિરોધ કરી રહેલાં વિદ્યાર્થીઓ પર પોલીસે લાઠીચાર્જ કર્યો હતો. CJP એ બિહારમાં થયેલાં વિરોધ પ્રદર્શનોને ટેકો આપ્યો હતો. એક પ્રેસ કોન્ફરન્સમાં પ્રશાંત કિશોરને પૂછવામાં આવ્યું કે જો CJP બિહારમાં આવે તો તેઓ શું કરશે. આ પ્રશ્નના જવાબમાં તેમણે કહ્યું કે બિહારમાં CJPનું સ્વાગત છે. તેમણે કહ્યું કે જે કોઈ પણ આ સરકારના અલોકતાંત્રિક વર્તન અને કાર્યપદ્ધતિને પડકારવા માંગે છે, અમે તેમની સાથે છીએ. બાંકીપુર વિધાનસભા મતવિસ્તારના સ્થાનિક મુદ્દાઓ પહેલાથી જ પેટાચૂંટણીમાં પ્રભુત્વ ધરાવતા હતા. જેઓ પરંપરાગત રીતે ભાજપના મુખ્ય મતદારો રહ્યા છે અથવા પોતાને RSS સાથે જોડે છે.
તેમણે આ વખતે મતદાન ન કરવાનું મન બનાવી લીધું હતું. તેમનામાં રોષ હતો કે આ બેઠકને ભાજપની જાગીર માનવામાં આવી છે. એક રીતે, લોકોમાં એક ફરિયાદ હતી કે હંમેશા વચનો આપવામાં આવે છે પણ કંઈ થતું નથી. સીજેપી અને બિહારમાં થયેલાં વિરોધ પ્રદર્શનો ભાજપની શબપેટીમાં અંતિમ ખીલા સમાન હતા. તમે કહી શકો છો કે મતદારોએ ભાજપ વિરુદ્ધ પોતાનું મન બનાવી લીધું હતું, પરંતુ આ વિરોધ પ્રદર્શનોએ તેમના નિર્ણયને ઘણી શક્તિ આપી હતી. આ વિજય પછી પ્રશાંત કિશોર જાયન્ટ કીલર બન્યા છે. હવે તેમની નજર બિહારની ગાદી ઉપર છે. આ માટે ૨૦૨૯ની લોકસભાની ચૂંટણી અને ૨૦૩૦ની વિધાનસભા ચૂંટણી મહત્ત્વની રહેશે.
બાંકીપુર પેટાચૂંટણીમાં પ્રશાંત કિશોરે ભાજપનો કિલ્લો તોડી નાખ્યો છે. આ ચૂંટણીમાં તેમના નામાંકન અને પ્રચારની શરૂઆતથી જ, પીકે કહેતા રહ્યા કે આ ચૂંટણી ફક્ત એક વિધાનસભા મતવિસ્તારની નથી પરંતુ તે મુખ્યમંત્રી સમ્રાટ ચૌધરીના કાર્ય પર જનમત છે. વરિષ્ઠ પત્રકાર અરવિંદ શર્મા કહે છે કે એ વાત સાચી છે કે પ્રશાંત કિશોરે સમ્રાટ ચૌધરીને નિશાન બનાવીને આ આખી ચૂંટણી જે રીતે લડી છે, તે ચોક્કસ છે કે ભાજપે સમ્રાટ ચૌધરીને મુખ્યમંત્રી પદ પર ચાલુ રાખવા કે નહીં તે વિશે વિચારવું પડશે, પરંતુ આ જીતનો સૌથી મોટો પ્રભાવ વિપક્ષ પર પડશે. તેજસ્વી યાદવ વિપક્ષના નેતા તરીકે ઉદાસીન રહે છે. આવી સ્થિતિમાં, રાજ્યમાં ભાજપ વિરોધી મતદારોને પ્રશાંત કિશોરના રૂપમાં એક નવો વિકલ્પ મળશે. બાંકીપુર બિહારમાં નવા વિપક્ષી રાજકારણ માટે લોન્ચિંગ પેડ બનશે. પ્રશાંત કિશોરના વિધાનસભામાં પ્રવેશ સાથે તેજસ્વી યાદવે વિપક્ષી રાજકારણના એક અગ્રણી ચહેરા તરીકે પોતાનું સ્થાન મેળવવા માટે સંઘર્ષ કરવો પડશે.
ભાજપના અમિત માલવિયાએ બાંકીપુરના પરિણામને આરજેડી માટે ચેતવણી ગણાવ્યું છે. X પરની પોસ્ટમાં તેમણે લખ્યું કે બાંકીપુરમાં જે બન્યું તે RJD માટે ચેતવણી છે. જો ભાજપને હરાવવાના પ્રયાસમાં તેમના મત જન સૂરાજ પાર્ટી તરફ ગયા છે, તો ઇતિહાસ બતાવે છે કે આવી વ્યૂહરચના ઘણી વાર મુખ્ય હરીફ કરતાં રાજકીય જમીન ગુમાવનાર પક્ષને વધુ નબળી પાડે છે. કોંગ્રેસનું ઉદાહરણ આપતાં અમિત માલવિયાએ લખ્યું કે પશ્ચિમ બંગાળમાં કોંગ્રેસે ૨૦૧૧ માં ડાબેરીઓને હરાવવા માટે તૃણમૂલ કોંગ્રેસ માટે રાજકીય જગ્યા છોડી દીધી.
પરિણામ એ આવ્યું કે તૃણમૂલ કોંગ્રેસ મજબૂત બની અને કોંગ્રેસ હાંસિયામાં ધકેલાઈ ગઈ. દિલ્હીમાં કોંગ્રેસે ભાજપને રોકવાના નામે આમ આદમી પાર્ટી માટે જગ્યા બનાવી અને અંતે તેણે સત્તા ગુમાવી દીધી. પીકેની જીતથી આરજેડીની ચિંતા વધી ગઈ છે. આરજેડી સુપ્રીમો લાલુપ્રસાદ યાદવની પુત્રી અને તેજસ્વી યાદવની બહેન રોહિણી આચાર્યે પીકેને તેમની જીત પર અભિનંદન આપતાં કહ્યું કે જીત એ લોકોને જાય છે જેઓ જનતા સાથે સતત સંપર્કમાં રહે છે અને પોતાના કાર્યકરોનું સન્માન કરે છે. રોહિણી જ નહીં, પરંતુ આરજેડીના વરિષ્ઠ નેતાઓ પણ તેજસ્વી યાદવના વલણથી અસ્વસ્થ છે.
તાજેતરમાં વરિષ્ઠ આરજેડી નેતા ઉદય નારાયણ ચૌધરીએ મંચ પરથી કહ્યું હતું કે તેજસ્વી યાદવે લાલુ યાદવની જેમ પાર્ટીના કાર્યકરો સાથે સંપર્કમાં રહેવું જોઈએ. આરજેડીનો મુખ્ય મતદાર આધાર પ્રશાંત કિશોર સાથે ગયો છે. સમ્રાટ ચૌધરી મુખ્યમંત્રી બન્યા પછી આ પહેલી સીધી ચૂંટણી હતી, જેમાં જનતાએ પોતાનો પ્રતિનિધિ પસંદ કરવાનો હતો. બાંકીપુર બેઠક નીતિન નવીન પાસે હતી, જેઓ રાષ્ટ્રીય અધ્યક્ષ બન્યા પછી અને રાજ્યસભામાં પ્રવેશ્યા પછી ખાલી પડી હતી. આવી સ્થિતિમાં, ભાજપના ગઢ તરીકે જાણીતા બાંકીપુરમાં થયેલી હાર મુખ્ય પ્રધાન સમ્રાટ ચૌધરી અને નીતિન નવીનના ભાવિ રાજકીય કદ પર અસર કરે તેવી પણ શક્યતા છે.
– આ લેખમાં પ્રગટ થયેલાં વિચારો લેખકનાં પોતાના છે.
