સ્કૂલથી યુનિવર્સિટી સુધી ટોપર રહેલા શહબાઝ હુસૈનનું સપનું હતું સરકારી અધિકારી બનવાનું; પરીક્ષા પ્રક્રિયા, પેપર લીકની ફરિયાદો અને અનિશ્ચિતતાથી કંટાળીને રસ્તા પર ઉતર્યા, હવે કહે છે,“જો પોતાના હક માટે અવાજ ઉઠાવવો નેતાગીરી છે, તો હું નેતા જ સાચો”: ઝારખંડના સામાન્ય મધ્યમવર્ગીય પરિવારોમાં પોતાના બાળકોને સરકારી નોકરીમાં જોવાનું સપનું ખૂબ સામાન્ય છે. ખાસ કરીને JPSC અને JSSC જેવી ભરતી પરીક્ષાઓ યુવાનો માટે સરકારી સેવા સુધી પહોંચવાનો મોટો રસ્તો છે. વર્ષો સુધી તૈયારી, પુસ્તકો, કોચિંગ, ભાડાના રૂમ અને પરિવારની આર્થિક મદદ વચ્ચે યુવાનો પરીક્ષાની તૈયારી કરે છે.
પરંતુ જ્યારે પરીક્ષા પ્રક્રિયામાં અનિયમિતતા, પેપર લીક અથવા પરીક્ષા રદ થવા જેવી સ્થિતિ ઊભી થાય છે ત્યારે આ યુવાનોની મહેનત અને સમય બંને પર સવાલ ઊભો થાય છે. રાંચીમાં ચાલી રહેલા વિદ્યાર્થી આંદોલનમાં આવા જ એક વિદ્યાર્થીની કહાણી સામે આવી છે—પાકુડના ગામ ઇલ્મીનો શહબાઝ હુસૈન.શહબાઝનું બાળપણથી જ અભ્યાસમાં સારું પ્રદર્શન રહ્યું. તેઓ શાળાની દરેક કક્ષામાં ટોપર રહ્યા, M.Sc. અને M.Ed.માં પણ ઉત્તમ પરિણામ મેળવ્યું અને યુનિવર્સિટીમાં સેકન્ડ ટોપર રહ્યા. તેમનું લક્ષ્ય સ્પષ્ટ હતું—JPSC પાસ કરીને અધિકારી બનવું.પરંતુ આજે સ્થિતિ એવી છે કે જે યુવાન ક્યારેક અધિકારી બનવાનું સપનું લઈને રાંચી આવ્યો હતો, તેને પોતાના ગામમાં કેટલાક લોકો હવે મજાકમાં “નેતાજી” કહીને બોલાવે છે.
શહબાઝની કહાણી માત્ર એક વિદ્યાર્થીની નથી
શહબાઝ કહે છે કે બાળપણથી જ તેઓ અભ્યાસમાં આગળ રહ્યા હતા. સ્કૂલમાં ટોપ કર્યું, ગ્રેજ્યુએશનમાં પણ સેકન્ડ ટોપર રહ્યા અને ત્યારબાદ ઉચ્ચ શિક્ષણ મેળવ્યું.આટલી શૈક્ષણિક સફળતા બાદ તેમણે સરકારી અધિકારી બનવાનો નિર્ણય કર્યો. JPSCની તૈયારી શરૂ કરી અને રાંચીમાં રહીને પરીક્ષાની તૈયારી કરવા લાગ્યા.પરંતુ તેમની દૃષ્ટિએ ભરતી પ્રક્રિયા સાથે જોડાયેલી સમસ્યાઓ અને પેપર લીક અંગેની ફરિયાદોએ તેમના સપનાને ભારે આંચકો આપ્યો.
તેમના જણાવ્યા પ્રમાણે, મહિનાઓ સુધી મહેનત કરીને અભ્યાસ કર્યા બાદ જ્યારે પરીક્ષા અંગે રદ થવાની કે ગેરરીતિની ખબર આવે ત્યારે એવું લાગે છે કે જીવનનો એક મહત્વનો હિસ્સો છીનવાઈ ગયો.આ જ નિરાશાએ તેમને પુસ્તકોની સામે બેસેલા વિદ્યાર્થીમાંથી આંદોલનના મંચ સુધી પહોંચાડી દીધા.
“અમે અધિકારી બનવા આવ્યા હતા, નેતાજી બનાવી દીધા”
શહબાઝની વાતમાં સૌથી વધુ ધ્યાન ખેંચતું વાક્ય છે,“અમે અધિકારી બનવા આવ્યા હતા, નેતાજી બનાવી દીધા.”
તેમના જણાવ્યા પ્રમાણે, જ્યારે તેઓ પોતાના અધિકાર માટે રસ્તા પર વિરોધ કરવા બેસે છે ત્યારે કેટલાક લોકો તેમને જોઈને કહે છે“લો, નેતાજી આવી ગયા.”પરંતુ શહબાઝ માટે આ વાત હવે માત્ર ટોણો રહી નથી.તેઓ કહે છે કે જો પોતાના હક માટે અવાજ ઉઠાવવો અને અન્યાય સામે બોલવું નેતાગીરી કહેવાય, તો તેઓ આ ઓળખ સ્વીકારવા તૈયાર છે.તેમના માટે આંદોલનનો હેતુ રાજકારણમાં પ્રવેશ કરવાનો નથી. તેમનો મુખ્ય મુદ્દો એ છે કે વિદ્યાર્થીઓની મહેનત સાથે અન્યાય ન થાય અને ભરતી પરીક્ષાઓ વિશ્વસનીય રીતે યોજાય.
10×10ના રૂમથી લઈને ધરણા સ્થળ સુધીની સફર
રાંચીમાં સરકારી નોકરીની તૈયારી કરતા અનેક વિદ્યાર્થીઓ માટે જીવન ખૂબ સરળ નથી.
નાના રૂમમાં રહીને દિવસ-રાત અભ્યાસ કરવો, ભાડું ચૂકવવું, ખાવા-પીવાની વ્યવસ્થા કરવી, પુસ્તકો ખરીદવા અને સાથે પરીક્ષાની ફી તથા મુસાફરીનો ખર્ચ ઉઠાવવો,આ બધું મધ્યમવર્ગીય પરિવારો માટે મોટો બોજ બની શકે છે.
શહબાઝની વાતમાં પણ આ જ સંઘર્ષ દેખાય છે.તેમના જણાવ્યા પ્રમાણે, રાંચીમાં રહેતા વિદ્યાર્થીઓ માટે દર મહિનો એક નવા આર્થિક પડકાર સાથે આવે છે. મકાનનું ભાડું, રાશન અને પુસ્તકોનો ખર્ચ પરિવાર માટે સરળ નથી.
અને જ્યારે પરીક્ષાનું પરિણામ અનિશ્ચિત બની જાય અથવા પરીક્ષા પ્રક્રિયા અંગે સવાલો ઊભા થાય ત્યારે આર્થિક ભાર સાથે માનસિક દબાણ પણ વધી જાય છે.
ગામ પાછા જતાં સૌથી મુશ્કેલ સવાલો
સ્પર્ધાત્મક પરીક્ષાની તૈયારી કરતા યુવાનો માટે પરીક્ષા હોલ કરતાં ઘણી વખત પરિવાર અને સમાજના સવાલો વધુ મુશ્કેલ બની જાય છે.
શહબાઝ કહે છે કે જ્યારે તેઓ ગામ જાય છે ત્યારે પડોશીઓ અને સંબંધીઓ પૂછે છે,“હવે તૈયારી કેટલા સમય સુધી ચાલશે?”આ સામાન્ય લાગતો સવાલ લાંબા સમયથી તૈયારી કરતા વિદ્યાર્થી માટે ખૂબ જ કઠિન બની શકે છે.
કારણ કે યુવાન પોતે પણ એ જ સવાલનો જવાબ શોધી રહ્યો હોય છે.
ક્યારે પરીક્ષા થશે?
ક્યારે ભરતી થશે?
ક્યારે પરિણામ આવશે?
અને સૌથી મહત્વપૂર્ણ,ક્યારે સરકારી નોકરી મળશે?
આ અનિશ્ચિતતા વચ્ચે પરિવારની અપેક્ષા અને સમાજના પ્રશ્નો વિદ્યાર્થીના માનસિક દબાણમાં વધારો કરી શકે છે.
“ઘણા સાથીઓએ તૈયારી છોડી દીધી”શહબાઝના જણાવ્યા પ્રમાણે, સતત અનિશ્ચિતતા અને માનસિક દબાણના કારણે તેમના કેટલાક સાથીઓએ પરીક્ષાની તૈયારી છોડી દીધી અને ઘરે પરત ફરવું પડ્યું.વર્ષો સુધી તૈયારી કર્યા પછી પણ જો પરીક્ષા પ્રક્રિયા અંગે વિશ્વાસ ન રહે તો યુવાનોમાં નિરાશા વધે છે.એક તરફ પરિવારની આર્થિક સ્થિતિનો વિચાર હોય છે, તો બીજી તરફ ઉંમર વધવાની સાથે સરકારી નોકરીની તક પણ મર્યાદિત થતી જાય છે.આ સ્થિતિમાં ઘણા યુવાનો માટે “હવે આગળ શું?” એ સૌથી મોટો સવાલ બની જાય છે.શહબાઝની આપવીતી આ જ સમસ્યાને વ્યક્તિગત અનુભવ દ્વારા સામે લાવે છે.
“ક્યારેક બધું છોડીને પાછા જવાનું મન થાય છે”
શહબાઝે પોતાની વાતચીતમાં સ્વીકાર્યું કે તણાવ ખૂબ વધી જાય ત્યારે ક્યારેક તેમને લાગે છે કે બધું છોડીને પાછા ગામ જતા રહેવું જોઈએ.પરંતુ પછી માતા-પિતાનો વિશ્વાસ અને બાળપણનું સપનું તેમની સામે આવે છે.તેમના માતા-પિતાએ જે આશા સાથે તેમને અભ્યાસ માટે મોકલ્યા છે, તે તેમને ફરી સંઘર્ષ કરવા પ્રેરણા આપે છે.આ વાત માત્ર શહબાઝની નથી. સ્પર્ધાત્મક પરીક્ષાઓની તૈયારી કરતા ઘણા વિદ્યાર્થીઓ માટે પરિવારની આશા જ તેમને લાંબા સંઘર્ષમાં ટકાવી રાખે છે.
“અમે વ્યવસ્થા બગાડવા માટે રસ્તા પર નથી”
વિદ્યાર્થી આંદોલન અંગે શહબાઝની વાત ખૂબ સ્પષ્ટ છે.
તેમના જણાવ્યા પ્રમાણે, વિદ્યાર્થીઓ કોઈ વ્યવસ્થા બગાડવા માટે રસ્તા પર આવ્યા નથી. તેમની માંગ એટલી છે કે તેમની મહેનત સાથે કોઈ સોદો ન થાય.એક વિદ્યાર્થી મહિનાઓ અને વર્ષો સુધી અભ્યાસ કરે છે. પરીક્ષા માટે દિવસ-રાત મહેનત કરે છે. પરિવાર પોતાની ક્ષમતા પ્રમાણે ખર્ચ કરે છે.એવામાં જો પરીક્ષા પ્રક્રિયા પર સવાલ ઊભો થાય તો સૌથી મોટો નુકસાન મહેનત કરનાર ઉમેદવારને થાય છે.શહબાઝનું કહેવું છે કે વિદ્યાર્થીઓ માત્ર એવી વ્યવસ્થા ઇચ્છે છે જેમાં મહેનત અને યોગ્યતાને યોગ્ય સ્થાન મળે.
હવે નોકરી કરતાં સિસ્ટમ સુધારવાનું સપનું?
આ સંઘર્ષે શહબાઝના પોતાના લક્ષ્યને પણ બદલવાનું શરૂ કર્યું છે.જે યુવાન શરૂઆતમાં સરકારી અધિકારી બનવા માગતો હતો, તે હવે કહે છે કે સિસ્ટમની સ્થિતિ જોઈને ક્યારેક તેને લાગે છે કે નોકરી કરતાં સિસ્ટમ સુધારવા માટે નેતૃત્વની ભૂમિકામાં કામ કરવું વધુ સારું હોઈ શકે છે.
આ વિચાર તેમના લાંબા સંઘર્ષનું પરિણામ છે.
પરંતુ આનો અર્થ એ નથી કે તેમણે તરત રાજકારણમાં જવાની જાહેરાત કરી છે. તેમના નિવેદનનો મુખ્ય ભાવ એ છે કે જો સિસ્ટમમાં સુધારો લાવવા માટે અવાજ ઉઠાવવો પડે, તો તેઓ તે કરવા તૈયાર છે.
વિદ્યાર્થીઓની સરકાર પાસે શું માંગ છે?
શહબાઝે સરકાર સમક્ષ વિદ્યાર્થીઓની મુખ્ય અપેક્ષાઓ પણ સ્પષ્ટ કરી છે.
વિદ્યાર્થીઓની મુખ્ય માંગો:
- ભરતી પરીક્ષાઓમાં સંપૂર્ણ પારદર્શિતા
પરીક્ષાની પ્રક્રિયા એવી હોવી જોઈએ કે ઉમેદવારોને કોઈ શંકા ન રહે. - નિષ્પક્ષ પરીક્ષા વ્યવસ્થા
પરીક્ષા તમામ ઉમેદવારો માટે સમાન અને વિશ્વસનીય રીતે યોજાય. - ગેરરીતિના આરોપોની તપાસ
જો કોઈ પરીક્ષા અથવા ભરતી પ્રક્રિયામાં ગેરરીતિની ફરિયાદ હોય તો તેની વિશ્વસનીય તપાસ થવી જોઈએ. - જવાબદારો સામે કડક કાર્યવાહી
જો તપાસમાં કોઈ વ્યક્તિ દોષિત સાબિત થાય તો તેની સામે કાયદા મુજબ કડક કાર્યવાહી થવી જોઈએ. - યોગ્ય ઉમેદવારોને સમયસર ન્યાય
જે ઉમેદવારોએ મહેનત કરી છે અને યોગ્યતા સાબિત કરી છે, તેમને લાંબા સમય સુધી અનિશ્ચિતતામાં રાખવામાં ન આવે. - “તપાસ કઈ એજન્સી કરે તે સરકારનો વિષય”
શહબાઝની એક મહત્વપૂર્ણ વાત એ પણ છે કે તપાસ કઈ એજન્સી દ્વારા થવી જોઈએ તે સરકાર અને ન્યાયિક પ્રક્રિયાનો વિષય છે. - વિદ્યાર્થીઓની મુખ્ય ચિંતા તપાસની એજન્સીના નામ કરતાં તપાસની વિશ્વસનીયતા અંગે છે.
તેમની અપેક્ષા છે કે તપાસ એવી રીતે કરવામાં આવે કે તમામ પક્ષોને તેના પર વિશ્વાસ રહે અને વાસ્તવિક સત્ય બહાર આવે.આ અભિગમમાં મુખ્ય ભાર એ છે કે જો કોઈ ગેરરીતિ થઈ હોય તો સત્ય બહાર આવવું જોઈએ અને યોગ્ય ઉમેદવારોને ન્યાય મળવો જોઈએ. - આંદોલનનો મોટો સવાલ: યુવાનોના ભવિષ્યની જવાબદારી કોણ લેશે?
JPSC-JSSC જેવી ભરતી પરીક્ષાઓ માત્ર એક પરીક્ષા નથી.તે હજારો યુવાનો માટે જીવન બદલવાની તક હોય છે.એક સરકારી નોકરી એટલે મધ્યમવર્ગીય પરિવાર માટે આર્થિક સ્થિરતા, સામાજિક સુરક્ષા અને ભવિષ્યની નવી આશા.આથી પરીક્ષા પ્રક્રિયામાં કોઈપણ પ્રકારની ગેરરીતિ અંગેનો આરોપ માત્ર પરીક્ષાર્થીને અસર કરતો નથી, પરંતુ આખા પરિવારને અસર કરી શકે છે.શહબાઝની કહાણી આ જ વાસ્તવિકતાને ઉજાગર કરે છે,એક ટોપર વિદ્યાર્થી, જેણે પુસ્તકો અને પરીક્ષાના સપનાથી શરૂઆત કરી હતી, તે હવે પોતાની જ પરીક્ષા વ્યવસ્થામાં વિશ્વાસ માટે રસ્તા પર બેઠો છે. - “ટોપરથી ‘નેતાજી’ સુધી”શહબાઝની કહાણીના 5 મોટા મુદ્દા
પાકુડના ઇલ્મી ગામના શહબાઝ હુસૈન અભ્યાસમાં સતત ટોપર રહ્યા છે.તેમણે M.Sc. અને M.Ed.માં પણ ઉત્તમ પરિણામ મેળવ્યું અને યુનિવર્સિટીમાં સેકન્ડ ટોપર રહ્યા.JPSCની તૈયારી માટે તેઓ રાંચી આવ્યા હતા અને અધિકારી બનવાનું સપનું જોયું હતું.પરીક્ષા પ્રક્રિયા અંગેની અનિશ્ચિતતા, પેપર લીક અને ગેરરીતિની ફરિયાદોથી તેઓ આંદોલનમાં જોડાયા.હવે તેમની મુખ્ય માંગ પારદર્શક અને નિષ્પક્ષ ભરતી પ્રક્રિયા, દોષિતો સામે કાર્યવાહી અને યોગ્ય ઉમેદવારોને સમયસર ન્યાય છે. - પુસ્તકો હાથમાં લેવાનો વિદ્યાર્થી આજે પ્લેકાર્ડ લઈને રસ્તા પર કેમ છે?
શહબાઝ હુસૈનની કહાણીમાં એક આખી પેઢીના યુવાનોની વ્યથા દેખાય છે.એક યુવાને બાળપણથી અભ્યાસ કર્યો. શાળામાં ટોપ કર્યું. ઉચ્ચ શિક્ષણમાં સારું પ્રદર્શન કર્યું. યુનિવર્સિટીમાં સેકન્ડ ટોપર બન્યો. ત્યારબાદ તેણે અધિકારી બનવાનું સપનું જોયું અને JPSCની તૈયારી શરૂ કરી.પરંતુ પરીક્ષા પ્રક્રિયા અંગે ઊભા થતા સવાલોએ તેને અભ્યાસના રૂમમાંથી વિરોધના સ્થળ સુધી પહોંચાડી દીધો. - આજે જ્યારે ગામમાં લોકો તેને “નેતાજી” કહે છે, ત્યારે તે આ ઓળખથી ભાગતો નથી. તેનું કહેવું છે કે જો પોતાના હક માટે અવાજ ઉઠાવવો નેતાગીરી છે, તો તે નેતાજી બનવા તૈયાર છે.
પરંતુ તેની અંતિમ માંગ રાજકીય નથી,તે ખૂબ સીધી છે: - ભરતી પરીક્ષા પારદર્શક હોય, મહેનત કરનાર ઉમેદવારને ન્યાય મળે, ગેરરીતિ કરનાર સામે કાર્યવાહી થાય અને યુવાનોને તેમના ભવિષ્ય અંગે વિશ્વાસ મળે.રાંચીના આંદોલનમાં બેઠેલો આ ટોપર આજે માત્ર પોતાની નોકરી માટે લડી રહ્યો નથી; તે એવી પરીક્ષા વ્યવસ્થા માટે અવાજ ઉઠાવી રહ્યો છે જેમાં પુસ્તક લઈને બેસનાર વિદ્યાર્થીને અંતે પોતાની મહેનત પર જ વિશ્વાસ રાખી શકાય.
