FCRA સુધારા બિલ, 2026ને લઈને ભારત અને અમેરિકાના રાજકીય વર્તુળો વચ્ચે શબ્દયુદ્ધ શરૂ થયું છે. ભારત સરકારે સ્પષ્ટ કર્યું છે કે દેશમાં કાયદો બનાવવાની પ્રક્રિયા ભારતની સંસદનો આંતરિક અને સાર્વભૌમ અધિકાર છે અને તેમાં કોઈ વિદેશી દેશ અથવા રાજકીય નેતાની દખલગીરી સ્વીકાર્ય નથી. નવી દિલ્હીમાં યોજાયેલી સાપ્તાહિક પ્રેસ બ્રીફિંગ દરમિયાન વિદેશ મંત્રાલયના પ્રવક્તા રણધીર જયસ્વાલે FCRA અંગે અમેરિકી સાંસદ દ્વારા કરવામાં આવેલી ટિપ્પણી પર ભારતનું વલણ સ્પષ્ટ કર્યું હતું. તેમણે કહ્યું કે ભારત સાથે સંબંધિત કાયદાકીય બાબતો પર નિર્ણય લેવાનો અધિકાર ભારતીય સંસદને છે.
અમેરિકી સાંસદે શું કહ્યું?
આ વિવાદ અમેરિકાના વેસ્ટ વર્જિનિયાના રિપબ્લિકન સાંસદ રાઇલી મૂરની સોશિયલ મીડિયા પ્લેટફોર્મ X પરની ટિપ્પણી બાદ શરૂ થયો હતો. મૂરે FCRA સુધારા બિલ, 2026 અંગે ગંભીર ચિંતા વ્યક્ત કરી હતી. તેમનો દાવો હતો કે પ્રસ્તાવિત કાયદાથી ભારતમાં ચર્ચ અને ખ્રિસ્તી ચેરિટીની સંપત્તિઓને સરકારી નિયંત્રણ હેઠળ લેવાનો માર્ગ ખુલી શકે છે.
અમેરિકી સાંસદે એવી પણ ચેતવણી આપી હતી કે જો બિલને વર્તમાન સ્વરૂપમાં આગળ વધારવામાં આવશે તો ભારત અને અમેરિકા વચ્ચેના દ્વિપક્ષીય સંબંધો પર તેની અસર પડી શકે છે.
ભારતે આપ્યો કડક જવાબ
વિદેશ મંત્રાલયે આ ટિપ્પણીઓને ભારતના આંતરિક કાયદાકીય મામલામાં બહારની દખલ તરીકે જોવાનો સંકેત આપ્યો છે. રણધીર જયસ્વાલે કહ્યું કે FCRA સહિત ભારતના કાયદા અંગે નિર્ણય લેવાની સંપૂર્ણ સત્તા ભારતીય સંસદ પાસે છે. ભારતે સાથે એ પણ યાદ અપાવ્યું કે અમેરિકા સહિત અનેક લોકશાહી દેશો પોતાના દેશમાં આવતા વિદેશી નાણાંને નિયંત્રિત કરવા માટે કાયદા ધરાવે છે.
વિપક્ષે પણ વિદેશી દખલનો વિરોધ કર્યો
આ મુદ્દે દેશમાં સરકાર અને વિપક્ષ વચ્ચે રાજકીય મતભેદ હોવા છતાં અમેરિકી સાંસદની ટિપ્પણી સામે કેટલાક વિપક્ષી સાંસદોએ પણ વાંધો ઉઠાવ્યો છે. RSP સાંસદ એન.કે. પ્રેમચંદ્રને કહ્યું કે તેઓ FCRA બિલનો સંસદની અંદર વિરોધ કરી શકે છે, પરંતુ ભારતની સંપ્રભુતા અંગે અમેરિકી સાંસદો તરફથી ઉપદેશ સ્વીકાર્ય નથી.CPI(M) સાંસદ જોન બ્રિટાસે પણ કહ્યું કે ભારતના ઘરેલુ કાયદાકીય મામલામાં અમેરિકી સાંસદોના સૂચન અથવા હસ્તક્ષેપને સ્વીકારવામાં આવવો જોઈએ નહીં.
FCRA સુધારા બિલમાં શું છે?
સરકાર દ્વારા 25 માર્ચ 2026ના રોજ લોકસભામાં રજૂ કરવામાં આવેલા FCRA સુધારા બિલનો હેતુ વિદેશી ભંડોળ મેળવતી સંસ્થાઓની જવાબદારી અને દેખરેખને વધુ મજબૂત કરવાનો હોવાનું જણાવાયું છે. બિલમાં ખાસ કરીને એવી સંસ્થાઓની સંપત્તિ અંગે જોગવાઈ કરવામાં આવી છે, જેમનું FCRA રજિસ્ટ્રેશન નિયમોના ઉલ્લંઘનને કારણે રદ, સમર્પિત અથવા સમાપ્ત થઈ જાય.
‘નામિત સત્તા’ની જોગવાઈ
પ્રસ્તાવિત વ્યવસ્થામાં ‘નામિત સત્તા’ બનાવવાની જોગવાઈ મહત્વપૂર્ણ છે. કોઈ સંસ્થાનું FCRA રજિસ્ટ્રેશન સમાપ્ત થાય અથવા રદ થાય તો વિદેશી ભંડોળથી ઊભી કરાયેલી તેની સંપત્તિઓનું સંચાલન આ સત્તા હેઠળ આવી શકે છે. આમાં સ્કૂલ, હોસ્પિટલ અને હોસ્ટેલ જેવી સંપત્તિઓનો સમાવેશ થઈ શકે છે. ખાસ પરિસ્થિતિમાં આવી સંપત્તિ પર સરકારી નિયંત્રણની પણ જોગવાઈ હોવાનું જણાવાયું છે.
પૂજા સ્થળ અંગે અલગ સુરક્ષા
બિલમાં પૂજા સ્થળો અંગે પણ જોગવાઈ છે. જો કોઈ એવી સંપત્તિ સરકારી અથવા નિયુક્ત સત્તાના નિયંત્રણમાં આવે અને તે પૂજા સ્થળ હોય, તો તેના ધાર્મિક સ્વરૂપમાં ફેરફાર ન કરી શકાય તેવી સુરક્ષા આપવામાં આવી હોવાનું જણાવાયું છે.
આ જોગવાઈને કારણે ચર્ચ અથવા અન્ય ધાર્મિક સ્થળો અંગે સરકાર દ્વારા કબજો કરવામાં આવશે તેવા દાવાઓ અંગે પણ ચર્ચા ચાલી રહી છે.
સજા અને અપીલની જોગવાઈ
પ્રસ્તાવિત કાયદામાં FCRAના ઉલ્લંઘન બદલ મહત્તમ સજામાં ઘટાડાની જોગવાઈ પણ જણાવવામાં આવી છે. અગાઉ મહત્તમ 5 વર્ષની જેલની જોગવાઈ હતી, જેને બિલમાં 1 વર્ષ કરવાની દરખાસ્ત કરવામાં આવી હોવાનું જણાવાયું છે. સરકારી નિર્ણય સામે સંસ્થા 90 દિવસની અંદર જિલ્લા ન્યાયાધીશ સમક્ષ અપીલ કરી શકે તેવી જોગવાઈ પણ પ્રસ્તાવિત છે.
NGO માટે ફંડના ઉપયોગ અંગે નિયમો
FCRA હેઠળ રિન્યૂઅલ મેળવતી સંસ્થાઓ માટે વિદેશી ભંડોળના વાસ્તવિક સામાજિક ઉપયોગ પર પણ ભાર મૂકવામાં આવ્યો છે. ઉપલબ્ધ માહિતી મુજબ, છેલ્લા 2 વર્ષ દરમિયાન સંસ્થાએ વિદેશી ભંડોળનો ઉપયોગ સમાજ કલ્યાણની પ્રવૃત્તિઓમાં કર્યો હોવાનું દર્શાવવું જરૂરી બની શકે છે. સરકારનો હેતુ કાગળ પર અસ્તિત્વ ધરાવતી અથવા લાંબા સમયથી વાસ્તવિક કામગીરી ન કરતી સંસ્થાઓની તપાસ વધુ કડક કરવાનો હોવાનું જણાવાયું છે.
વિદેશી ફંડિંગના આંકડા શું કહે છે?
ગૃહ મંત્રાલયના જણાવાયેલા આંકડા મુજબ, 2019થી 2022 દરમિયાન 13,520 સંસ્થાઓએ વિદેશમાંથી આશરે ₹55,741 કરોડનું ભંડોળ મેળવ્યું હતું. છેલ્લા એક દાયકામાં નિયમોના કથિત ઉલ્લંઘન અને અન્ય ગેરરીતિઓને કારણે આશરે 22,498 NGOના FCRA રજિસ્ટ્રેશન રદ કરવામાં આવ્યા હોવાનું પણ જણાવાયું છે.
સરકારનું કહેવું છે કે વિદેશી ભંડોળનો દુરુપયોગ રોકવો, નાણાકીય પારદર્શિતા જાળવવી અને દેશની આંતરિક સુરક્ષા સાથે જોડાયેલા જોખમોને નિયંત્રિત કરવું જરૂરી છે. FCRA સુધારા અંગે હવે સંસદમાં ચર્ચા અને કાયદાકીય પ્રક્રિયા આગળ વધશે. બીજી તરફ, અમેરિકી સાંસદની ટિપ્પણી બાદ ભારતે સ્પષ્ટ સંદેશ આપ્યો છે કે વિદેશી ભંડોળ અને આંતરિક કાયદા સાથે જોડાયેલા નિર્ણયો ભારતની પોતાની સંસદીય પ્રક્રિયા હેઠળ લેવામાં આવશે.
