હોર્મુઝની સામુદ્રધુની અત્યારે વિશ્વની સૌથી ખતરનાક ફ્લેશપોઈન્ટ બની ગઈ છે, ઇસ્લામાબાદમાં ચાલી રહેલી વાટાઘાટો નિષ્ફળ ગઈ છે અને હોર્મુઝમાં તણાવ વધવાનો છે, વિશ્વ એક એવા સંકટમાં મુકાશે, જેની કલ્પના કરવી પણ હવે મુશ્કેલ છે, ભારત માટે આ માત્ર મુત્સદ્દીગીરીની કસોટી નથી, પણ આપણા આર્થિક અસ્તિત્વની લડાઈ છે.
પશ્ચિમ એશિયાના અશાંત વાતાવરણમાં ‘હોર્મુઝની સામુદ્રધુની’ અત્યારે માત્ર એક જળમાર્ગ નથી રહી, પરંતુ આંતરરાષ્ટ્રીય રાજનીતિ, કાયદો અને લશ્કરી તાકાતનું પ્રદર્શન કરવાનું મેદાન બની ગઈ છે. આ નાનકડો જળમાર્ગ અત્યારે વૈશ્વિક ઊર્જા સુરક્ષા માટે સૌથી મોટું જોખમ અને ઈરાન માટે સૌથી મોટું હથિયાર બની ઉભરી રહ્યો છે. જ્યારે વિશ્વના શક્તિશાળી દેશો આંતરરાષ્ટ્રીય કાયદાની વાતો કરે છે, ત્યારે જમીની હકીકત એ છે કે અહીં ‘જેની લાઠી તેની ભેંસ’ જેવો ઘાટ સર્જાયો છે.
હોર્મુઝની સામુદ્રધુની દુનિયાના સૌથી મહત્વપૂર્ણ ઊર્જા માર્ગોમાંથી એક છે. વિશ્વના કુલ તેલ પુરવઠાનો લગભગ પાંચમો ભાગ આ સાંકડા માર્ગે પસાર થાય છે. જો ઈરાન આ માર્ગને બ્લોક કરવાની ધમકી આપે છે, તો તેની સીધી અસર ન્યુયોર્કથી લઈને નવી દિલ્હી સુધીના પેટ્રોલ પંપો પર જોવા મળે છે. અત્યારે ચાલી રહેલી ઈરાન-યુએસ કટોકટીમાં આ જળમાર્ગ પરનો કબજો એક એવું ‘લિવરેજ’ (દબાણ લાવવાનું સાધન) બની ગયું છે જે આખા વિશ્વના શેરબજારોને હચમચાવી શકે છે.
આંતરરાષ્ટ્રીય સમુદ્રી કાયદા મુજબ, જહાજોને ‘ઈનોસન્ટ પેસેજ’નો અધિકાર છે, પરંતુ ઈરાન આ માર્ગ પર પોતાની સાર્વભૌમત્વનો દાવો કરીને વારંવાર વ્યાપારી જહાજોને નિશાન બનાવે છે. અહીં કાયદાકીય જોગવાઈઓ અને રાજકીય હિતો વચ્ચે સીધો ટકરાવ છે. ઈરાન એ બાબત સારી રીતે જાણે છે કે જ્યાં સુધી તેની પાસે હોર્મુઝનું નિયંત્રણ છે, ત્યાં સુધી અમેરિકા કે પશ્ચિમી દેશો તેના પર સંપૂર્ણ સૈન્ય હુમલો કરતા પહેલા સો વાર વિચાર કરશે. આ માર્ગ અત્યારે એક એવી રાજકીય ચેસબોર્ડ બની ગયો છે જ્યાં દરેક ચાલ બહુ વિચારીને લેવી પડે તેમ છે.
ભારત માટે આ સ્થિતિ અત્યંત સંવેદનશીલ છે. આપણી ઊર્જા જરૂરિયાતનો મોટો હિસ્સો આ જ માર્ગેથી આવે છે. જો હોર્મુઝમાં તણાવ વધે છે, તો ભારતમાં મોંઘવારી વધવી નિશ્ચિત છે. ભારત અત્યારે જે રીતે મુત્સદ્દીગીરી દ્વારા આ ક્ષેત્રમાં શાંતિ જાળવવાના પ્રયાસો કરી રહ્યું છે, તે દર્શાવે છે કે આપણા માટે આ જળમાર્ગની સુરક્ષા કેટલી અનિવાર્ય છે. એસ. જયશંકર અને હરદીપ સિંહ પુરીની સક્રિયતા આ વ્યૂહાત્મક જરૂરિયાતનો જ ભાગ છે.
હોર્મુઝની સામુદ્રધુનીમાં અત્યારે જે રીતે લશ્કરી જહાજો અને તેલના ટેન્કરો વચ્ચે સંતાકૂકડી રમાઈ રહી છે, તે આધુનિક યુદ્ધની નવી પદ્ધતિ સૂચવે છે. ઈરાન જાણે છે કે તે અમેરિકા સામે સીધું પરંપરાગત યુદ્ધ જીતી શકે તેમ નથી, તેથી તે ‘અસમપ્રમાણ યુદ્ધ’ના ભાગરૂપે આ સામુદ્રધુનીનો ઉપયોગ કરે છે. માત્ર ૩૯ કિલોમીટર પહોળો આ માર્ગ ઈરાન માટે એક એવો ‘ગળું દબાવવાનો પોઈન્ટ’ છે, જ્યાંથી તે આખી દુનિયાની ઊર્જા સપ્લાય ચેઈનને લકવાગ્રસ્ત કરી શકે છે. આંતરરાષ્ટ્રીય કાયદો અહીં માત્ર કાગળ પર રહી જાય છે જ્યારે સમુદ્રમાં મિસાઈલો અને ડ્રોન તૈનાત હોય છે.
હોર્મુઝમાં એક પણ ગોળી છૂટે છે, ત્યારે તેની અસર લંડન, ન્યુયોર્ક કે મુંબઈના સામાન્ય માણસના ખિસ્સા પર પડે છે. વિશ્વના ૨૦% ક્રૂડ ઓઈલની અવરજવર આ માર્ગે થતી હોવાથી અહીંનો સહેજ પણ તણાવ બેરલ દીઠ તેલના ભાવમાં ૧૦ થી ૨૦ ડોલરનો ઉછાળો લાવી શકે છે. ભારત જેવા દેશો માટે જે પોતાની તેલની જરૂરિયાતનો ૮૦% થી વધુ હિસ્સો આયાત કરે છે, હોર્મુઝની સુરક્ષા એ રાષ્ટ્રીય સુરક્ષા સમાન છે. જો આ માર્ગ લાંબા સમય સુધી બંધ રહે અથવા અસુરક્ષિત બને, તો ખાધ્ય પદાર્થોથી લઈને પરિવહન સુધીની દરેક વસ્તુ મોંઘી થઈ જશે, જે વૈશ્વિક સ્તરે આર્થિક મંદી નોતરી શકે છે.
આંતરરાષ્ટ્રીય કાયદો જહાજોને ‘ટ્રાન્ઝિટ પેસેજ’ની છૂટ આપે છે, પરંતુ ઈરાન દલીલ કરે છે કે આ માર્ગ તેના પ્રાદેશિક જળક્ષેત્રમાંથી પસાર થાય છે, તેથી તેને કોઈપણ જહાજને રોકવાનો કે તેની તપાસ કરવાનો અધિકાર છે. અમેરિકા અને તેના સાથી દેશો આને ‘નેવિગેશનની સ્વતંત્રતા’ પરનો હુમલો ગણાવે છે. આ કાયદાકીય ખેંચતાણમાં વ્યાપારી જહાજો અને તેના નાવિકો બાનમાં મુકાય છે.
તાજેતરમાં જે રીતે તેલ ટેન્કરોને જપ્ત કરવાની ઘટનાઓ બની છે, તેણે વીમા કંપનીઓના પ્રીમિયમ વધારી દીધા છે અને દરિયાઈ વ્યાપારને વધુ ખર્ચાળ બનાવ્યો છે.
સમગ્ર ચિત્રનો સાર એ છે કે હોર્મુઝની સામુદ્રધુની અત્યારે વિશ્વની સૌથી ખતરનાક ફ્લેશપોઈન્ટ બની ગઈ છે. ઇસ્લામાબાદમાં વાટાઘાટો નિષ્ફળ ગઈ છે અને હોર્મુઝમાં તણાવ વધશે એ નક્કી છે. વિશ્વ એક એવા સંકટમાં મુકાશે, જેની કલ્પના કરવી પણ મુશ્કેલ છે. ભારત માટે આ માત્ર મુત્સદ્દીગીરીની કસોટી નથી, પણ આપણા આર્થિક અસ્તિત્વની લડાઈ છે.
અંતે, હોર્મુઝ એ સાબિત કરે છે કે ભૂગોળ હંમેશા રાજનીતિ પર હાવી રહે છે. વિશ્વ ગમે તેટલું ડિજિટલ કે આધુનિક થઈ જાય, પણ તેલના થોડા ટીપાં અને સમુદ્રનો એક સાંકડો માર્ગ હજુ પણ મહાસત્તાઓને ઘૂંટણિયે લાવી શકે છે. હવે સમય આવી ગયો છે કે વિશ્વના તમામ દેશો પક્ષપાત છોડીને આ જીવાદોરી સમાન જળમાર્ગને યુદ્ધમુક્ત રાખવા માટે એકસૂત્રે બંધાય, અન્યથા હોર્મુઝમાં લાગેલી આગ આખા વિશ્વને દઝાડી શકે છે.
હોર્મુઝની સામુદ્રધુનીમાં અત્યારે જે ‘હાઈ સ્ટેક્સ’ (મોટું જોખમ) રમાઈ રહ્યું છે, તે માત્ર બે દેશો વચ્ચેનો સંઘર્ષ નથી, પણ વૈશ્વિક અર્થતંત્રના ભવિષ્યનો સવાલ છે. જો આંતરરાષ્ટ્રીય સમુદાય આ જળમાર્ગને વિવાદોથી મુક્ત રાખવામાં નિષ્ફળ જશે, તો તેની કિંમત સમગ્ર વિશ્વએ ઊર્જા કટોકટી અને આર્થિક મંદી સ્વરૂપે ચૂકવવી પડશે. શાંતિ માત્ર વાટાઘાટોથી જ નહીં, પણ સમુદ્રી કાયદાઓના આદર અને પરસ્પર વિશ્વાસથી જ આવી શકશે. સમય આવી ગયો છે કે હોર્મુઝને યુદ્ધનું મેદાન બનતા રોકીને તેને ફરીથી મુક્ત વ્યાપારનો માર્ગ બનાવવામાં આવે, અન્યથા અહીં સળગેલી એક ચિંગારી આખા વિશ્વના અર્થતંત્રને દઝાડી શકે છે.
