એક પછી એક રાજકીય બળવાઓથી ફરી ચર્ચામાં દળબદલ કાયદો, શું જનાદેશનું અપમાન રોકવામાં કાયદો નિષ્ફળ સાબિત થઈ રહ્યો છે?
દેશની રાજનીતિમાં છેલ્લા કેટલાક સમયથી સતત વધી રહેલા દળબદલના બનાવોએ ફરી એકવાર દસમી અનુસૂચિ (Tenth Schedule) હેઠળના દળબદલ વિરોધી કાયદા (Anti-Defection Law)ની અસરકારકતા પર ગંભીર સવાલો ઉભા કર્યા છે. મહારાષ્ટ્રથી લઈને પશ્ચિમ બંગાળ સુધી અનેક રાજકીય પક્ષોમાં થયેલા બળવાઓ અને સાંસદો-ધારાસભ્યોના જૂથબદલને કારણે હવે ચર્ચા ચાલી રહી છે કે શું દળબદલ કાયદો ખરેખર રાજકીય અસ્થિરતા રોકવામાં સફળ રહ્યો છે કે પછી રાજકીય ખેલાડીઓએ તેમાં રહેલી ખામીઓ શોધી લીધી છે.
દળબદલ કાયદો કેમ બનાવાયો હતો?
ભારતમાં દળબદલની રાજનીતિ નવી નથી. વર્ષો સુધી ચૂંટાયેલા પ્રતિનિધિઓ સત્તા અથવા પદ માટે પક્ષ બદલતા રહ્યા હતા. જેના કારણે ચૂંટાયેલી સરકારો પડી જતી અને જનતાના મતનો અનાદર થતો હતો. આ સ્થિતિને રોકવા માટે વર્ષ 1985માં 52મા બંધારણીય સુધારા દ્વારા દળબદલ વિરોધી કાયદો અમલમાં મૂકવામાં આવ્યો હતો. તેનો મુખ્ય ઉદ્દેશ રાજકીય સ્થિરતા જાળવવાનો, જનાદેશનું રક્ષણ કરવાનો અને રાજકીય નૈતિકતા જાળવવાનો હતો.
છતાં કેમ વધી રહ્યા છે દળબદલના બનાવો?
તાજેતરના રાજકીય બનાવોએ કાયદાની મર્યાદાઓ સામે લાવી દીધી છે. રાજકીય પક્ષોના મોટા જૂથો હવે વ્યક્તિગત રીતે પક્ષ છોડવાને બદલે સમૂહમાં અલગ થઈને નવા રાજકીય સમીકરણો ઉભા કરે છે. કાયદા મુજબ જો કોઈ પક્ષના બે તૃતીયાંશ સભ્યો મળીને અન્ય પક્ષમાં વિલીન થાય તો તેમને દળબદલના કાયદા હેઠળ અયોગ્ય જાહેર કરી શકાતા નથી. આ જ જોગવાઈનો ઉપયોગ અનેક રાજકીય જૂથો દ્વારા કરવામાં આવી રહ્યો હોવાનું રાજકીય નિષ્ણાતો માને છે.
પશ્ચિમ બંગાળ અને મહારાષ્ટ્રે વધારી ચર્ચા
તાજેતરમાં પશ્ચિમ બંગાળમાં તૃણમૂલ કોંગ્રેસ (TMC)ના અનેક સાંસદોએ અલગ રાજકીય માર્ગ અપનાવતા રાજકીય તોફાન સર્જ્યું છે. બીજી તરફ મહારાષ્ટ્રમાં પણ શિવસેના અને અન્ય પક્ષોમાં થયેલા બળવાઓએ દળબદલ કાયદાની અસરકારકતા પર સવાલો ઊભા કર્યા છે. વિપક્ષી પક્ષોનો આરોપ છે કે ચૂંટાયેલા પ્રતિનિધિઓ જનતાના મતથી જીત્યા બાદ રાજકીય લાભ માટે પક્ષ બદલી રહ્યા છે.
લોકશાહી મજબૂત થાય છે કે નબળી?
દળબદલના સમર્થકોનું કહેવું છે કે ચૂંટાયેલા પ્રતિનિધિઓને પોતાની રાજકીય માન્યતાઓ પ્રમાણે નિર્ણય લેવાની સ્વતંત્રતા હોવી જોઈએ. પરંતુ વિરોધીઓનું માનવું છે કે જ્યારે કોઈ નેતા ચોક્કસ પક્ષના ચિહ્ન અને વિચારધારા પર ચૂંટણી જીતીને આવે છે ત્યારે પછી પક્ષ છોડવો એ મતદાતાઓ સાથે વિશ્વાસઘાત સમાન છે.રાજકીય ચર્ચાઓમાં હવે સૌથી મોટો પ્રશ્ન એ બની ગયો છે કે શું લોકશાહી વ્યક્તિગત નેતાઓની છે કે જનતાએ આપેલા પક્ષીય જનાદેશની?
સ્પીકરની ભૂમિકા સૌથી મહત્વપૂર્ણ
દળબદલના કેસોમાં અંતિમ નિર્ણય સામાન્ય રીતે લોકસભા અધ્યક્ષ અથવા વિધાનસભા અધ્યક્ષ (સ્પીકર) લે છે. તેથી દરેક રાજકીય વિવાદમાં તમામ પક્ષોની નજર સ્પીકરના નિર્ણય પર ટકેલી રહે છે. અનેક કેસોમાં આ નિર્ણયને લઈને વિવાદો સર્જાયા છે અને મામલા હાઈકોર્ટ તથા સુપ્રીમ કોર્ટ સુધી પહોંચ્યા છે.
કાયદામાં સુધારાની માંગ ઉઠી
રાજકીય વિશ્લેષકો અને બંધારણીય નિષ્ણાતોનું માનવું છે કે હાલના દળબદલ કાયદામાં રહેલી કેટલીક જોગવાઈઓનો રાજકીય લાભ માટે ઉપયોગ થઈ રહ્યો છે. ખાસ કરીને બે તૃતીયાંશ સભ્યોના વિલીન સંબંધિત જોગવાઈને લઈને સુધારાની માંગ ઉઠી રહી છે. કેટલાક નિષ્ણાતો માને છે કે જો જનાદેશનું સાચું રક્ષણ કરવું હોય તો પક્ષ બદલનાર કોઈપણ ચૂંટાયેલા પ્રતિનિધિને ફરીથી જનતાની વચ્ચે જઈને ચૂંટણી લડવી ફરજિયાત બનાવવી જોઈએ.
લોકશાહી માટે ચિંતાનો વિષય
ભારતના લોકશાહી ઇતિહાસમાં દળબદલ વિરોધી કાયદો એક મહત્વપૂર્ણ સુધારો માનવામાં આવે છે. પરંતુ છેલ્લા કેટલાક વર્ષોમાં વધી રહેલા રાજકીય બળવાઓએ સ્પષ્ટ કરી દીધું છે કે કાયદો હોવા છતાં રાજકીય દળબદલ અટક્યા નથી. હવે ચર્ચા એ મુદ્દે છે કે શું કાયદાને વધુ કડક બનાવવાની જરૂર છે કે પછી રાજકીય નૈતિકતા અને જનતા પ્રત્યેની જવાબદારીને વધુ મજબૂત બનાવવી જોઈએ.
દેશમાં વધતા દળબદલના બનાવોએ ફરી એકવાર લોકશાહી, જનાદેશ અને રાજકીય નૈતિકતા અંગે ગંભીર ચર્ચા શરૂ કરી છે. દળબદલ કાયદો રાજકીય અસ્થિરતા રોકવા માટે બનાવવામાં આવ્યો હતો, પરંતુ વર્તમાન પરિસ્થિતિએ બતાવ્યું છે કે કાયદાની કેટલીક જોગવાઈઓનો ઉપયોગ કરીને રાજકીય ખેલાડીઓ હજુ પણ સત્તાના નવા સમીકરણો ઊભા કરી રહ્યા છે. હવે દેશની નજર સંસદ, ન્યાયતંત્ર અને ચૂંટણી પંચ પર છે કે તેઓ આ પડકારનો કેવી રીતે સામનો કરે છે.
