લુટિયન્સ દિલ્હીમાં ભદ્ર લોકોનું સ્ટેટસ સિમ્બોલ ગણાતી જીમખાના ક્લબની જમીન ખાલી કરવાના સરકારી આદેશને કારણે ભારે વિવાદ પેદા થયો છે. કેન્દ્ર સરકારે વડા પ્રધાનના સત્તાવાર નિવાસસ્થાનની તદ્દન નજીક આવેલી દિલ્હી જીમખાના ક્લબને ૫ જૂન સુધીમાં ૨૭.૩ એકર જમીન ખાલી કરવા માટે નોટિસ જારી કરી છે. નોટિસ મળ્યાના બીજા દિવસે દિલ્હી જિમખાના ક્લબે દિલ્હી હાઈકોર્ટનો સંપર્ક કર્યો હતો અને વરિષ્ઠ વકીલ અભિષેક મનુ સિંઘવીએ તાત્કાલિક સુનાવણીની માંગણી કરી હતી.
કેન્દ્ર સરકારનું પ્રતિનિધિત્વ કરતાં સોલિસિટર જનરલ તુષાર મહેતાએ જણાવ્યું હતું કે જો ક્લબ ૫મી જૂને સ્વેચ્છાએ જગ્યા ખાલી ન કરે તો પણ કાનૂની પ્રક્રિયાનું પાલન ન થાય ત્યાં સુધી કબજો લેવામાં આવશે નહીં. કોર્ટે અરજદારના વકીલને જણાવ્યું હતું કે જમીન છીનવી લેવામાં આવે તો પણ ક્લબના સભ્યો તેમનું સભ્યપદ જાળવી રાખશે. એસજી તુષાર મહેતાએ કોર્ટને જણાવ્યું હતું કે અરજદારને બીજી જમીન આપવામાં આવશે. હાઈકોર્ટે કેન્દ્ર સરકારને આઠ અઠવાડિયામાં જવાબ દાખલ કરવાનો આદેશ આપ્યો છે.
૧૯૧૧માં રાજા જ્યોર્જ પાંચમાએ જાહેરાત કરી કે બ્રિટિશ ભારતની રાજધાની કલકત્તાથી દિલ્હી ખસેડવામાં આવશે. તેના પરિણામે હજારો બ્રિટિશ અધિકારીઓ દિલ્હી આવ્યા હતા. તેમને એવી જગ્યાની જરૂર હતી, જ્યાં તેઓ સાંજે બેસી શકે, પોલો રમી શકે અને ભારતના શાસન વિશે નિર્ણયો લઈ શકે. ૩ જુલાઈ, ૧૯૧૩ના રોજ ઇમ્પિરિયલ દિલ્હી જીમખાના ક્લબનો જન્મ થયો. ૧૯૨૮માં સરકારે ૨૭.૩ એકર જમીન વાર્ષિક રૂ. ૧,૦૦૦ના ભાવે ભાડે આપી હતી. તેના પર આ ઇમારત ૧૯૩૦ના દાયકામાં બનાવવામાં આવી હતી. ૧૯૪૭માં જ્યારે ભારતને આઝાદી મળી અને અંગ્રેજો ગયા ત્યારે ક્લબના નામમાંથી ઈમ્પિરિયલ શબ્દ દૂર કરવામાં આવ્યો હતો. ગોરા અમલદારોની જગ્યાએ શાસનમાં વગ ધરાવતાં ભારતીય પ્રભાવશાળી લોકો તેનાં સભ્યો બન્યાં હતાં. આ જમીન દિલ્હીના હૃદયમાં આવેલી છે, જ્યાં એક એકરની કિંમત હજારો કરોડ રૂપિયા છે.
આ ક્લબમાં ક્યારેય રમતગમતનું મેદાન નહોતું. ૨૦૧૪-૧૫ અને ૨૦૧૮-૧૯ વચ્ચે ક્લબનો રમતગમત પરનો કુલ ખર્ચ ફક્ત ૨.૭૭ ટકા હતો. બાકીનો ખર્ચ કેટરિંગ, વાઇન અને સિગારેટ પર કરવામાં આવ્યો હતો. રમતગમતના નામે જમીન માંગવામાં આવી હતી, પરંતુ રમતગમત પર ખાસ કંઈ ખર્ચ કરવામાં આવ્યો ન હતો. ક્લબના સભ્યપદ માટે લોકો ૩૭ વર્ષ સુધી રાહ જોવાની યાદીમાં રહ્યા હતા. સભ્યપદ ફક્ત તે લોકોના પરિવારના સભ્યોને જ આપવામાં આવતું હતું જેઓ પહેલાથી જ ક્લબના સભ્ય હતા. સભ્યપદ માટે લોકો પાસેથી કરોડો રૂપિયા લેવામાં આવ્યા હતા, પરંતુ પરત કરવામાં આવ્યા ન હતા. કોર્પોરેટ માટે સભ્યપદ ફી ૧૫ થી ૨૦ લાખ રૂપિયા હતી અને રાહ જોવાની યાદીમાં બેઠેલા હજારો લોકો પાસેથી ૪૪ કરોડ રૂપિયાથી વધુ વસૂલવામાં આવ્યા હતા, જે પરત ન કરી શકાય તેવા હતા. રાહ જોવાની યાદીમાં રહેલાં લોકોને બિલકુલ સભ્યપદ મળ્યું ન હતું.
ક્લબમાં સભ્યપદ મેળવવા માટે ૪૦-૪૦-૨૦નો નિયમ હતો. ૪૦ ટકા બેઠકો IAS અને IPS અધિકારીઓ માટે, ૪૦ ટકા લશ્કરી અધિકારીઓ માટે અને ૨૦ ટકા મહાનુભાવો માટે અનામત રાખવામાં આવી હતી. દિલ્હીનાં રાજકારણીઓ ઉપરાંત ન્યાયાધીશો, ઉદ્યોગપતિઓ, ટોચના વકીલો, વેપારીઓ વગેરે જ આ ક્લબનાં સભ્યો બની શકતાં હતાં. સામાન્ય લોકો માટે શૂન્ય બેઠકો હતી. ક્લબનાં સભ્યોનાં બાળકોને ગ્રીન કાર્ડ મળ્યાં હતાં, જેનાથી તેઓ પ્રતીક્ષા યાદીમાં હોવા છતાં પણ ક્લબનો ઉપયોગ કરી શકતાં હતાં. લોકો ૩૭ વર્ષ સુધી લાઇનમાં રાહ જોતા રહ્યા, જ્યારે અંદર રહેલા લોકોનાં બાળકોએ આનંદ માણ્યો હતો.
ક્લબના મુખ્ય સભ્યોમાં રાહુલ ગાંધી, લાલકૃષ્ણ અડવાણી, ભૂતપૂર્વ વડા પ્રધાન મનમોહન સિંહ, દિલ્હીનાં ભૂતપૂર્વ મુખ્યમંત્રી શીલા દીક્ષિત, ભાજપનાં નેતા મેનકા ગાંધી, લેખક ખુશવંત સિંહ જેવાં લોકો સામેલ હતાં. ઓક્ટોબર ૨૦૨૦ માં લોકડાઉન દરમિયાન પરવાનગી વિના દારૂ વેચવા બદલ ક્લબના બારનું લાઇસન્સ રદ કરવામાં આવ્યું હતું. ત્યારબાદ ૫૦ દારૂની બોટલો ગુમ થવાનો કેસ નોંધવામાં આવ્યો હતો, જેની પોલીસે નવેમ્બર ૨૦૨૧ માં તપાસ કરી હતી.
એક સમયે ક્લબ સામે કોર્ટમાં ૧૦૦ થી વધુ કેસ પેન્ડિંગ હતા. રસપ્રદ વાત એ છે કે દિલ્હીના ઘણા ન્યાયાધીશો ક્લબના સભ્ય હતા, માટે તેમને કેસોથી પોતાને અલગ કરવા પડ્યા હતા. દિલ્હી જિમખાના ક્લબ ૫૦૦ થી વધુ કર્મચારીઓને રોજગારી આપે છે, જેમાં રસોઈયા, માળી, સુરક્ષા ગાર્ડ અને હાઉસકીપિંગનો સમાવેશ થાય છે. તેમનો આ ભદ્ર સમાજ સાથે કોઈ સંબંધ નહોતો, છતાં તેમની આજીવિકા તેની સાથે જોડાયેલી હતી. ૨૦૨૨ માં EPFO એ ક્લબનો મુક્તિ પામેલો EPF દરજ્જો રદ કર્યો, જેનાથી આ કર્મચારીઓના પ્રોવિડન્ટ ફંડનો મામલો જટિલ બન્યો હતો.
દિલ્હી જિમખાના ક્લબની૩૭ વર્ષની પ્રતીક્ષાયાદીને કારણે તેનું સભ્યપદ કોંગ્રેસ યુગના ઉચ્ચ વર્ગ સુધી મર્યાદિત રહ્યું હતું. ૨૦૧૦ માં ક્લબ પર નાણાંકીય છેતરપિંડીનો આરોપ મૂકવામાં આવ્યો હતો. ૨૦૧૪ માં ભારતીય જનતા પાર્ટી સત્તામાં આવ્યા પછી તેના નેતાઓ પણ આ પ્રતીક્ષાયાદીમાં પાછળ રહી ગયા હતા. ૨૦૧૮-૧૯માં કોર્પોરેટ મંત્રાલય દ્વારા કરવામાં આવેલી તપાસમાં જાણવા મળ્યું કે સભ્યપદ અરજી ફીમાં અચાનક અને નોંધપાત્ર વધારો કરીને સરકારી કર્મચારીઓ માટે રૂ. ૧.૫ લાખ અને ખાનગી વ્યક્તિઓ માટે રૂ. ૭.૫ લાખ કરવામાં આવ્યા હતા. ૨૦૨૧ માં સરકારે આ ક્લબ ટેકઓવર કરી તે પછી પહેલી વાર આ સમીકરણ બદલાયું હતું.
૨૦૨૦ માં નેશનલ કંપની લો ટ્રિબ્યુનલ (NCLT) એ ચુકાદો આપ્યો કે ક્લબ સરકારી જમીન પર બેસે છે, ફી વસૂલ કરે છે અને ફક્ત તેના સભ્યોનાં પરિવારોને જ સભ્યપદ આપે છે, જે લોકશાહીની ભાવનાની વિરુદ્ધ છે. ૧૫ ફેબ્રુઆરી, ૨૦૨૧ ના રોજ NCLAT એ ચૂંટાયેલા મેનેજમેન્ટને રદ કર્યું અને ક્લબ માટે ઇતિહાસ રચનારી સજા લખી. તેમાં જણાવાયું હતું કે શાહી ભૂતકાળની આડમાં સભ્યપદ ફક્ત એવાં લોકો માટે જ ખુલ્લું હતું, જેમની નસોમાં વાદળી લોહી દોડતું હતું. આ રંગભેદ સમાન હતું અને સામાજિક ન્યાયનું ઉલ્લંઘન કરતું હતું. ૧ એપ્રિલ, ૨૦૨૨ના રોજ NCLT એ અંતિમ આદેશ પસાર કર્યો, જેમાં ક્લબમાં ગેરવહીવટનો સ્વીકાર કરવામાં આવ્યો અને ૨૧ ઓક્ટોબર, ૨૦૨૪ના રોજ NCLAT એ ટેકઓવરના નિર્ણયને સમર્થન આપ્યું. ૨૦૨૬માં ક્લબને ૪૭ કરોડ રૂપિયા ચૂકવવાનું કહેવામાં આવ્યું હતું, જેમાંથી ૩૬ કરોડ રૂપિયા સુધારેલા લીઝ દર હતા.
૨૨ મેના રોજ ડેપ્યુટી લેન્ડ એન્ડ ડેવલપમેન્ટ ઓફિસર સૂચિત ગોયલ દ્વારા દિલ્હી જિમખાના ક્લબને નોટિસ જારી કરવામાં આવી હતી. તેણે ક્લબની જનરલ કમિટી અને સેક્રેટરીને જાણ કરી હતી કે ૭, લોક કલ્યાણ માર્ગ પર પ્રધાનમંત્રીના સત્તાવાર નિવાસસ્થાનની બાજુમાં ૨ સફદરજંગ રોડ પર હાલની ૨૭.૩ એકર જમીન ૫ જૂનના રોજ સરકાર દ્વારા કબજે કરવામાં આવશે. કેન્દ્રીય ગૃહ અને શહેરી બાબતોના મંત્રાલયે નોટિસમાં જણાવ્યું હતું કે ક્લબની જમીન પર ફરીથી કબજો કરવામાં આવી રહ્યો છે, કારણ કે તે મહત્ત્વપૂર્ણ સંસ્થાકીય જરૂરિયાતો, માળખાગત સુવિધાઓ અને જાહેર કલ્યાણ પ્રોજેક્ટોને પૂર્ણ કરવા માટે જરૂરી હતી, જે આસપાસની સરકારી જમીનની પુનઃપ્રાપ્તિ સાથે જોડાયેલા હતા. દિલ્હી જિમખાના ક્લબની ૨૭.૩ એકર સોનાની લગડી જેવી જમીન સંપાદન કરવા માટે સરકારે સંરક્ષણ માળખાનો ઉલ્લેખ કર્યો છે, પણ સરકારે હજુ સુધી સંરક્ષણ માળખાનો અર્થ શું છે તે જાહેર કર્યું નથી. હાલમાં આ જમીન રાષ્ટ્રપતિના નામે રહેશે, પરંતુ તેના પર શું બનાવવામાં આવશે તેની કોઈ માહિતી નથી.
– આ લેખમાં પ્રગટ થયેલાં વિચારો લેખકનાં પોતાના છે.
