અમેરિકા-ઈરાન વચ્ચેના શાંતિકરાર પર હસ્તાક્ષર થવાની નજીક છે. આ દરમિયાન અમેરિકાના રાષ્ટ્રપતિ ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પે સોશ્યલ મીડિયા પોસ્ટ દ્વારા હંગામો મચાવ્યો છે. રવિવારે ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પે અબ્રાહમ કરારનો ઉલ્લેખ કરતાં કહ્યું કે ઈરાન આ કરારમાં જોડાઈ શકે છે, જેનો હેતુ આરબ દેશો અને ઇઝરાયલ વચ્ચેના સંબંધોને સામાન્ય બનાવવાનો છે. ઈરાને હજુ સુધી અમેરિકી રાષ્ટ્રપતિની આ ટિપ્પણીઓનો જવાબ આપ્યો નથી, પરંતુ જો ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પનું નિવેદન સાચું સાબિત થાય તો વિશ્વ પશ્ચિમ એશિયા ક્ષેત્રમાં એક નવો ચમત્કાર જોઈ શકે છે.
ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પે શનિવારે એક ઉચ્ચસ્તરીય કોન્ફરન્સ કોલ દરમિયાન ઘણા આરબ અને મુસ્લિમ દેશોના નેતાઓને કહ્યું કે તેઓ ઇચ્છે છે કે વધુ દેશો ઇઝરાયલને માન્યતા આપે અને અબ્રાહમ કરારમાં જોડાય. આ ફોન કોલમાં સાઉદી અરેબિયા, સંયુક્ત આરબ અમીરાત, કતાર, પાકિસ્તાન, તુર્કી, ઇજિપ્ત, જોર્ડન અને બહેરીનના નેતાઓ સામેલ હતા. અબ્રાહમ કરાર એ ઇઝરાયલ અને આરબ દેશો વચ્ચે રાજદ્વારી સંબંધોને સામાન્ય બનાવવાના હેતુથી કરવામાં આવેલા કરારોનો સમૂહ છે.
આ કરારની જાહેરાત ૨૦૨૦ માં ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પના રાષ્ટ્રપતિ તરીકેના પ્રથમ કાર્યકાળ દરમિયાન કરવામાં આવી હતી. ૨૦૨૪માં જોર્ડન પછી સંયુક્ત આરબ અમીરાત ( UAE) અને બહેરીન અબ્રાહમ કરાર પર હસ્તાક્ષર કરનારા અને ઇઝરાયલને એક રાજ્ય તરીકે માન્યતા આપનારા પ્રથમ આરબ દેશો હતા. મોરોક્કો અને સુદાન પાછળથી આ કરારમાં જોડાયા હતા. ઈરાન પહેલાંથી જ ઈઝરાયલ અને આરબ દેશો વચ્ચેના સંબંધોને સામાન્ય બનાવવાનો વિરોધ કરી રહ્યું છે. ઈરાન અમેરિકા દ્વારા મધ્યસ્થી કરાયેલા આ કરારોને પેલેસ્ટિનિયન હેતુ સાથે વિશ્વાસઘાત તરીકે જુએ છે.
૨૦૨૫ માં ઈરાનના વિદેશ પ્રધાન અબ્બાસ અરાઘચીએ ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પના નિવેદનનો જવાબ આપતાં કહ્યું હતું કે ઈરાન ક્યારેય એવા શાસનને માન્યતા આપશે નહીં જેણે નરસંહાર કર્યો છે. જો હવે ઈરાન અબ્રાહમ કરારમાં જોડાય તો તે ટ્રમ્પની મોટી ઉપલબ્ધિ હશે.વૈશ્વિક રાજકીય મંચ પર ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પે એક મોટું રાજદ્વારી પગલું ભર્યું છે, જેણે પાકિસ્તાનને પણ ખૂબ જ મુશ્કેલ સંકટમાં મૂકી દીધું છે. ટ્રમ્પ વહીવટીતંત્ર પાકિસ્તાન પર ઐતિહાસિક અબ્રાહમ કરારમાં જોડાવા અને ઇઝરાયલને એક સ્વતંત્ર રાષ્ટ્ર તરીકે સંપૂર્ણપણે માન્યતા આપવા માટે સતત દબાણ કરી રહ્યું છે. અમેરિકા માને છે કે ઈરાન સાથે ભવિષ્યમાં કોઈ પણ સ્થાયી શાંતિ કરાર માટે આ જોડાણમાં પાકિસ્તાનની ભાગીદારી જરૂરી છે. આ રાજદ્વારી ભુલભુલામણીએ પાકિસ્તાન માટે મુશ્કેલ પરિસ્થિતિ ઊભી કરી છે, કારણ કે આ કરાર પર હસ્તાક્ષર કરવા માટે તેને તેના દેશના ખૂબ જ જૂના અને કઠોર નિયમને બદલવાની જરૂર પડશે, જેને દરેક નાગરિક ખૂબ જ નફરત કરે છે.
ઈરાન સાથે ચાલી રહેલા વિવાદો વચ્ચે પાકિસ્તાનને ઘેરવા માટે અમેરિકી રાષ્ટ્રપતિએ અબ્રાહમ કરારનો ઉપયોગ કર્યો છે. અમેરિકા ઈઝરાયલ સાથેના દાયકાઓ જૂના વિવાદને દફનાવી દેવા અને તેને સત્તાવાર રીતે એક સાર્વભૌમ રાષ્ટ્ર તરીકે માન્યતા આપવા માટે ઈસ્લામાબાદ પર તીવ્ર દબાણ લાવી રહ્યું છે. અમેરિકી વહીવટીતંત્રે સ્પષ્ટપણે કહ્યું છે કે આ રાજદ્વારી કરારના છત્ર હેઠળ પાકિસ્તાનનો સમાવેશ મધ્ય પૂર્વમાં કાયમી શાંતિ સ્થાપિત કરવા માટે જરૂરી છે. ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પના આ એક જ પગલાએ પાકિસ્તાની શાસકોને એક એવા વળાંક પર મૂકી દીધા છે, જ્યાં જો તેઓ તેનું પાલન કરશે તો તેમને પોતાના દેશમાં વ્યાપક બળવાનો અને ગુસ્સાનો સામનો કરવો પડશે, જ્યારે તેના ઇનકારથી સીધી અમેરિકન નારાજગી પેદા થશે.
જો પાકિસ્તાન આંતરરાષ્ટ્રીય દબાણ સામે ઝૂકી જાય અને અબ્રાહમ કરારો સાથે સંમત થાય તો તેણે પહેલાં તેના પાસપોર્ટના નિયમોને સંપૂર્ણપણે બદલવા પડશે, જે તેની ઓળખ સાથે જોડાયેલા છે. હાલમાં, પાકિસ્તાન વિશ્વનો એકમાત્ર દેશ છે, જેના સત્તાવાર પાસપોર્ટમાં સ્પષ્ટપણે લખેલું છે કે આ પાસપોર્ટ ઇઝરાયલ સિવાય વિશ્વના તમામ દેશોની મુસાફરી માટે માન્ય છે. આ રાજદ્વારી કરાર પર સહી કરીને પાકિસ્તાને તેના પાસપોર્ટમાંથી આ કડક નિયમને કાયમી ધોરણે દૂર કરવો પડશે. આ એક એવો નિર્ણય હશે જે કોઈ પણ પાકિસ્તાની સરકાર માટે દેશની અંદર અમલમાં મૂકવો સૌથી મુશ્કેલ સાબિત થશે.
ઇઝરાયલને એક દેશ તરીકે માન્યતા આપ્યા પછી, પાકિસ્તાને તેના પર લાદવામાં આવેલા તમામ આર્થિક અને મુસાફરી પ્રતિબંધો તાત્કાલિક હટાવવા પડશે. પાકિસ્તાન અને ઇઝરાયલ વચ્ચે કોઈ સત્તાવાર રાજદ્વારી અથવા સાંસ્કૃતિક સંબંધો અસ્તિત્વમાં નથી. આ વૈશ્વિક કરારને અપનાવ્યા પછી બંને દેશોને એકબીજાના દેશોમાં દૂતાવાસો ખોલવાની પણ જરૂર પડશે. વધુમાં, બંને દેશો વચ્ચે સીધી હવાઈ મુસાફરીને પણ મંજૂરી આપવામાં આવશે, જે પાકિસ્તાની સરકાર માટે અકલ્પનીય પગલું માનવામાં આવે છે.
અમેરિકાની શાંતિ-પહેલ અને પ્રદેશમાં વ્યાપક દબાણ છતાં પાકિસ્તાને અબ્રાહમ કરારમાં જોડાવાનો ઇનકાર કરી દીધો છે. પાકિસ્તાનના સંરક્ષણ પ્રધાન અને સરકારે ફરી એક વાર આ અત્યંત સંવેદનશીલ મુદ્દા પર તેમના લાંબા સમયથી ચાલતા સત્તાવાર વલણનો પુનરોચ્ચાર કર્યો છે. પાકિસ્તાની નેતૃત્વે સ્પષ્ટપણે કહ્યું છે કે તેઓ જ્યાં સુધી ૧૯૬૭ની જૂની સરહદોના આધારે સ્વતંત્ર પેલેસ્ટિનિયન રાજ્ય સ્થાપિત ન થાય ત્યાં સુધી કોઈ પણ કિંમતે ઇઝરાયલને એક સાર્વભૌમ રાષ્ટ્ર તરીકે સ્વીકારી શકતા નથી. પાકિસ્તાન સ્વતંત્ર પેલેસ્ટાઇનની રાજધાની તરીકે પૂર્વ જેરુસલેમની તેની લાંબા સમયથી ચાલતી માંગમાં અડગ છે.
પાકિસ્તાની શાસકો દ્વારા આ કરાર સ્વીકારવાનો ઇનકાર કરવાનું સૌથી મોટું કારણ દેશમાં ધાર્મિક કટ્ટરતા છે. પાકિસ્તાનમાં સામાન્ય જનતા, ધાર્મિક સંગઠનો અને રાજકીય પક્ષો ઇઝરાયલ પ્રત્યે તીવ્ર નફરત ધરાવે છે અને પેલેસ્ટિનિયન મુદ્દા પ્રત્યે ખૂબ જ આક્રમક છે. આવી સ્થિતિમાં, જો સરકાર અમેરિકાના આર્થિક કે રાજકીય દબાણ સામે ઝૂકી જાય અને ઇઝરાયલ તરફ મિત્રતાનો હાથ લંબાવે તો તે દેશમાં હિંસક બળવો શરૂ કરી શકે છે, જેને નિયંત્રિત કરવું લશ્કર માટે પણ અશક્ય હશે. આ જ કારણ છે કે પાકિસ્તાની સરકાર આ કડવી રાજદ્વારી ગોળી ગળી જવાની હિંમત એકઠી કરી શકતી નથી.
આ કરાર પર અમેરિકાનું આક્રમક વલણ ખૂબ જ ચિંતાજનક લાગે છે, જેના કારણે ઘણાં મુસ્લિમ શાસકોની ઊંઘ ઉડાડી દેવામાં આવી છે. ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પે સ્પષ્ટપણે સંકેત આપ્યો છે કે જો આ મુસ્લિમ દેશો આ અમેરિકન શાંતિ-પહેલને ખુલ્લેઆમ સમર્થન નહીં આપે તો ભવિષ્યમાં વોશિંગ્ટન સાથેના તેમના દ્વિપક્ષીય અને રાજદ્વારી સંબંધો પર તેની ગંભીર અને નકારાત્મક અસર પડી શકે છે. અમેરિકાની આ છૂપી ચેતવણી આ દેશો માટે એક મહત્ત્વપૂર્ણ મજબૂરી બની રહી છે, જેનાથી તેઓ સરળતાથી પીછેહઠ કરી શકતા નથી. આ કરારમાં પાકિસ્તાન, સાઉદી અરેબિયા અને ઈરાનને સામેલ કરવા એ અમેરિકાની વ્યૂહરચના માટે મહત્ત્વપૂર્ણ માનવામાં આવે છે, કારણ કે તેઓ પશ્ચિમ એશિયાના સૌથી શક્તિશાળી દેશો છે અને મુસ્લિમ વિશ્વના મુખ્ય નેતાઓ છે. જો આ બે દેશો ઇઝરાયલને માન્યતા આપે તો તે મધ્ય પૂર્વમાં ઘણા મોટા વિવાદોનો કાયમી ધોરણે અંત લાવી શકે છે.
અમેરિકાના દબાણ છતાં આ માર્ગમાં ઐતિહાસિક અવરોધો છે, કારણ કે ઈરાન હજુ પણ વૈચારિક રીતે ઈઝરાયલના અસ્તિત્વને નકારે છે. બીજી બાજુ, મુસ્લિમ વિશ્વના નેતા સાઉદી અરેબિયાએ સ્પષ્ટપણે કહ્યું છે કે જ્યાં સુધી પેલેસ્ટાઇનના મુદ્દાનો કાયમી ઉકેલ ન આવે અને પેલેસ્ટાઇનીઓને તેમનું પોતાનું સ્વતંત્ર રાજ્ય ન મળે ત્યાં સુધી તે ઈઝરાયલ સાથે કોઈ પણ સંબંધો જાળવી રાખશે નહીં. ગાઝામાં લશ્કરી કાર્યવાહી બાદ આ દેશોમાં લાગણી વધુ ભડકી ઊઠી છે.
આ લેખમાં પ્રગટ થયેલાં વિચારો લેખકનાં પોતાના છે.
