ભારતીય રાજકારણમાં એક સમય એવો હતો જ્યારે ત્રણ મહિલા નેતાઓ પોતાના રાજ્યોમાં અદ્વિતીય પ્રભાવ ધરાવતી હતી. પશ્ચિમ બંગાળમાં મમતા બેનર્જી, ઉત્તર પ્રદેશમાં માયાવતી અને તમિલનાડુમાં જયલલિતાનું નામ જ રાજકીય સમીકરણો બદલવા માટે પૂરતું માનવામાં આવતું હતું. આ ત્રણેય નેત્રીઓને તેમના સમર્થકો માત્ર નેતા નહીં પરંતુ “દેવી” તરીકે પણ માનતા હતા. જોકે સમય બદલાયો છે અને આજે ત્રણેય રાજકીય શક્તિઓ અલગ-અલગ પડકારોનો સામનો કરી રહી છે.
મમતા બેનર્જી: હજુ સત્તામાં, પરંતુ પડકારો વધી રહ્યા છે
પશ્ચિમ બંગાળમાં તૃણમૂલ કોંગ્રેસ (TMC)ના વડા અને મુખ્યમંત્રી મમતા બેનર્જી હજુ પણ રાજ્યની સૌથી પ્રભાવશાળી રાજકીય વ્યક્તિઓમાં સામેલ છે. પરંતુ છેલ્લા કેટલાક વર્ષોમાં પાર્ટીને અનેક પડકારોનો સામનો કરવો પડ્યો છે. શિક્ષક ભરતી કૌભાંડ, ભ્રષ્ટાચારના આરોપો અને કેટલાક નેતાઓની ધરપકડના કારણે TMCની છબીને અસર થઈ છે. બીજી તરફ ભાજપે બંગાળમાં પોતાનો આધાર મજબૂત બનાવ્યો છે, જેના કારણે TMCને સતત રાજકીય દબાણનો સામનો કરવો પડી રહ્યો છે.તેમ છતાં મમતા બેનર્જીનું વ્યક્તિગત જનાધાર હજુ પણ મજબૂત માનવામાં આવે છે. વિશ્લેષકોનું માનવું છે કે TMCનું ભવિષ્ય હજુ પણ મોટા પ્રમાણમાં મમતા બેનર્જીની લોકપ્રિયતા પર આધારિત છે.
માયાવતી: બસપાનો ઘટતો પ્રભાવ
બહુજન સમાજ પાર્ટી (BSP)ની સુપ્રીમો માયાવતી એક સમય ઉત્તર પ્રદેશની રાજનીતિનું કેન્દ્રબિંદુ હતી. દલિત રાજકારણને નવી દિશા આપનાર માયાવતીએ ચાર વખત ઉત્તર પ્રદેશના મુખ્યમંત્રી તરીકે સેવા આપી હતી. પરંતુ છેલ્લા એક દાયકામાં BSPનો રાજકીય આધાર સતત ઘટતો ગયો છે. 2022ની ઉત્તર પ્રદેશ વિધાનસભા ચૂંટણીમાં BSPને માત્ર એક બેઠક મળી હતી, જ્યારે લોકસભા ચૂંટણીમાં પણ પાર્ટી અપેક્ષિત સફળતા મેળવી શકી નહોતી. રાજકીય નિષ્ણાતોનું માનવું છે કે BSP નવા મતદારોને આકર્ષવામાં નિષ્ફળ રહી છે. સાથે જ દલિત મતદારોનો એક મોટો વર્ગ હવે અન્ય પક્ષો તરફ વળતો જોવા મળી રહ્યો છે. સંગઠનાત્મક નબળાઈ અને નવા નેતૃત્વના અભાવે પણ BSPને નુકસાન પહોંચાડ્યું છે.
જયલલિતાના નિધન બાદ AIADMKની સ્થિતિ
તમિલનાડુમાં જયલલિતા માત્ર રાજકીય નેતા નહોતા, પરંતુ લાખો લોકો માટે ભાવનાત્મક પ્રતીક હતા. AIADMKની સમગ્ર રાજનીતિ તેમના વ્યક્તિત્વની આસપાસ કેન્દ્રિત હતી.2016માં જયલલિતાના નિધન બાદ પાર્ટીમાં નેતૃત્વ સંકટ ઊભું થયું. પાર્ટીના અનેક જૂથોમાં વિભાજન જોવા મળ્યું અને આંતરિક મતભેદો સતત વધતા ગયા. AIADMK હજુ પણ તમિલનાડુમાં મહત્વપૂર્ણ રાજકીય શક્તિ છે, પરંતુ જયલલિતાના સમયમાં જે પ્રકારની મજબૂત સ્થિતિ હતી તે હવે જોવા મળતી નથી. DMKના ઉદય અને આંતરિક વિખવાદને કારણે પાર્ટી મુશ્કેલ સમયમાંથી પસાર થઈ રહી છે.
ત્રણેય પાર્ટીઓ સામે સમાન પડકાર
રાજકીય વિશ્લેષકોનું કહેવું છે કે આ ત્રણેય પાર્ટીઓમાં એક સમાન સમસ્યા જોવા મળે છે – વ્યક્તિકેન્દ્રિત રાજકારણ.
TMCનું કેન્દ્ર મમતા બેનર્જી છે.
BSPનું અસ્તિત્વ માયાવતી સાથે જોડાયેલું છે.
AIADMK લાંબા સમય સુધી જયલલિતાની છત્રછાયામાં રહી.
જ્યારે પાર્ટીનું સમગ્ર માળખું એક જ નેતા પર આધારિત હોય ત્યારે નવા નેતૃત્વનો વિકાસ થતો નથી. પરિણામે સમય જતાં સંગઠન નબળું પડવાનું જોખમ વધી જાય છે.
બદલાતું મતદાર સમીકરણ
દેશભરમાં યુવા મતદારોની સંખ્યા વધી રહી છે. નવી પેઢી વિકાસ, રોજગાર, ટેક્નોલોજી અને સુશાસન જેવા મુદ્દાઓને વધુ મહત્વ આપે છે.આ બદલાતી રાજકીય પરિસ્થિતિમાં પરંપરાગત જાતિ, વર્ગ અથવા વ્યક્તિત્વ આધારિત રાજકારણને નવા પડકારોનો સામનો કરવો પડી રહ્યો છે. જે પાર્ટીઓ સમય અનુસાર પોતાની વ્યૂહરચના બદલવામાં નિષ્ફળ રહે છે, તેમને ચૂંટણીમાં નુકસાન થઈ શકે છે.
શું ફરી મજબૂત બની શકશે?
મમતા બેનર્જી હજુ પણ સત્તામાં છે અને TMC પાસે મજબૂત સંગઠન છે. તેથી પાર્ટી માટે પુનઃસ્થાપનના સારા અવસર છે.
માયાવતી માટે પડકાર વધુ મોટો છે. BSPને ફરી જીવંત બનાવવા માટે સંગઠન મજબૂત કરવું, યુવા નેતૃત્વને આગળ લાવવું અને નવા સામાજિક સમીકરણો રચવા જરૂરી બનશે.AIADMK માટે સૌથી મોટો પ્રશ્ન નેતૃત્વનો છે. જો પાર્ટી એકજૂટ થઈને મજબૂત નેતૃત્વ ઉભું કરી શકશે તો તમિલનાડુમાં ફરી મજબૂત પડકાર ઉભો કરી શકે છે.
ભારતીય રાજકારણમાં બદલાવનો સંકેત
મમતા બેનર્જી, માયાવતી અને જયલલિતા – આ ત્રણ નામોએ ભારતીય રાજકારણમાં મહિલા નેતૃત્વનું એક અનોખું અધ્યાય લખ્યું છે. જોકે સમયની સાથે રાજકીય સમીકરણો બદલાઈ રહ્યા છે.એક સમયની અપ્રતિમ લોકપ્રિયતા ધરાવતી આ પાર્ટીઓ આજે નવા પડકારો સામે લડી રહી છે. ક્યાંક ભ્રષ્ટાચારના આરોપો, ક્યાંક સંગઠનાત્મક નબળાઈ અને ક્યાંક નેતૃત્વના અભાવ જેવી સમસ્યાઓ દેખાઈ રહી છે.આગામી વર્ષોમાં આ પાર્ટીઓ પોતાને કેવી રીતે બદલશે અને નવા મતદારો સુધી કેવી રીતે પહોંચશે, તેના પર તેમનું રાજકીય ભવિષ્ય નિર્ભર રહેશે. ભારતીય રાજકારણની આ ત્રણ ‘દેવીઓ’ની કહાની હવે એક નવા અને નિર્ણાયક વળાંક પર પહોંચી ગઈ છે.
