ન તો પરમાણુ નિરીક્ષણ પર સહમતિ, ન હોર્મુઝ જળમાર્ગ પર સમજૂતી; ઈઝરાયેલ પણ અલગ વલણ અપનાવી રહ્યું છે, તેથી યુદ્ધનો ખતરો હજુ યથાવત
મધ્યપૂર્વમાં છેલ્લા કેટલાક મહિનાઓથી ચાલી રહેલા અમેરિકા-ઈરાન તણાવ વચ્ચે હાલમાં યુદ્ધવિરામ અને રાજદ્વારી વાતચીતનો માહોલ જોવા મળી રહ્યો છે. જોકે નિષ્ણાતોનું માનવું છે કે આ શાંતિ કાયમી નથી. અમેરિકા અને ઈરાન વચ્ચે થયેલા તાજેતરના સમજૂતી પ્રયાસો છતાં અનેક મહત્વના મુદ્દાઓ હજુ ઉકેલાયા નથી. પરમાણુ કાર્યક્રમ, હોર્મુઝ જળમાર્ગનું નિયંત્રણ, પ્રતિબંધોમાં રાહત અને ઈઝરાયેલની ભૂમિકા જેવા મુદ્દાઓ પર બંને દેશો વચ્ચે હજુ પણ ઊંડા મતભેદો છે. કારણે સવાલ ઉઠી રહ્યો છે કે અમેરિકા-ઈરાન વચ્ચેનું યુદ્ધ ખરેખર સમાપ્ત થયું છે કે માત્ર થોડા સમય માટે ટળી ગયું છે?
યુદ્ધવિરામ પછી પણ પરમાણુ મુદ્દે અથડામણ
અમેરિકાનું કહેવું છે કે ઈરાને તેના પરમાણુ કેન્દ્રો પર આંતરરાષ્ટ્રીય નિરીક્ષણ માટે સંમતિ આપી છે. બીજી તરફ ઈરાન આ દાવાને નકારી રહ્યું છે. તેહરાનનું કહેવું છે કે પરમાણુ મુદ્દો હજુ ચર્ચા હેઠળ છે અને આગામી 60 દિવસની વાટાઘાટો પછી જ કોઈ અંતિમ નિર્ણય લેવાશે.પરમાણુ કાર્યક્રમ વર્ષોથી અમેરિકા અને ઈરાન વચ્ચેનો સૌથી મોટો વિવાદ રહ્યો છે. અમેરિકા ઈચ્છે છે કે ઈરાનના યુરેનિયમ સંવર્ધન કાર્યક્રમ પર કડક નિયંત્રણ રહે, જ્યારે ઈરાન તેને પોતાની સાર્વભૌમતા સાથે જોડાયેલો મુદ્દો ગણાવે છે. બંને દેશોની વિરુદ્ધ સ્થિતિને કારણે આ વિવાદ હજુ સમાપ્ત થયો નથી.
હોર્મુઝ જળમાર્ગ બન્યો વૈશ્વિક ચિંતાનો વિષય
વિશ્વના સૌથી મહત્વપૂર્ણ તેલ માર્ગોમાંનો એક ગણાતો હોર્મુઝ જળમાર્ગ પણ અમેરિકા અને ઈરાન વચ્ચેના વિવાદનું કેન્દ્ર છે. યુદ્ધ દરમિયાન ઈરાને આ માર્ગ પર નિયંત્રણ કડક બનાવ્યું હતું અને અનેક વખત તેને બંધ કરવાની ધમકી પણ આપી હતી.તાજેતરના સમજૂતી પ્રયાસો પછી પણ સ્થિતિ સંપૂર્ણપણે સામાન્ય થઈ નથી. ઈરાન જહાજોને પોતાની તરફના માર્ગનો ઉપયોગ કરવા કહે છે, જ્યારે અમેરિકા અને પશ્ચિમી દેશો જહાજોને ઓમાન તરફના સુરક્ષિત માર્ગનો ઉપયોગ કરવાની સલાહ આપી રહ્યા છે. આ વિરોધાભાસી સૂચનાઓને કારણે શિપિંગ કંપનીઓ મુશ્કેલીમાં મુકાઈ છે.કેટલાક અહેવાલો અનુસાર ઈરાન ભવિષ્યમાં જહાજો પાસેથી ફી અથવા ટોલ વસૂલવાની વિચારણા પણ કરી રહ્યું છે, જ્યારે અમેરિકા તેને આંતરરાષ્ટ્રીય જળમાર્ગ ગણાવી કોઈપણ પ્રકારના ટોલનો વિરોધ કરી રહ્યું છે.
તેલ બજાર અને વૈશ્વિક અર્થતંત્ર પર અસર
હોર્મુઝ જળમાર્ગમાંથી વિશ્વના મોટા પ્રમાણમાં ક્રૂડ ઓઈલનું પરિવહન થાય છે. તેથી અહીં કોઈપણ પ્રકારનો વિવાદ વૈશ્વિક અર્થતંત્રને સીધી અસર કરે છે. યુદ્ધ દરમિયાન અનેક જહાજો અટવાઈ ગયા હતા અને આંતરરાષ્ટ્રીય વેપાર પર અસર પડી હતી.જોકે હાલ કેટલાક જહાજો ફરીથી પસાર થવા લાગ્યા છે, છતાં જોખમ સંપૂર્ણપણે ટળ્યું નથી. જો અમેરિકા અને ઈરાન વચ્ચે ફરી તણાવ વધે તો તેલના ભાવમાં મોટો ઉછાળો આવી શકે છે અને વિશ્વ અર્થવ્યવસ્થા ફરી દબાણમાં આવી શકે છે.
ઈઝરાયેલનું અલગ વલણ વધારી રહ્યું છે ચિંતા
અમેરિકા અને ઈરાન વચ્ચે વાતચીત આગળ વધી રહી છે, પરંતુ ઈઝરાયેલનો અભિગમ હજુ કડક માનવામાં આવે છે. ઈઝરાયેલનું માનવું છે કે ઈરાનની સૈન્ય અને મિસાઈલ ક્ષમતાઓ પર વધુ નિયંત્રણ જરૂરી છે.લેબનનમાં હિઝબુલ્લાહ સામે ઈઝરાયેલની કાર્યવાહી પણ વિવાદનું કારણ બની રહી છે. ઈરાન અને તેના સમર્થક જૂથો માને છે કે આ કાર્યવાહી શાંતિ પ્રક્રિયાને નુકસાન પહોંચાડી શકે છે. બીજી તરફ ઈઝરાયેલ પોતાની સુરક્ષાને પ્રાથમિકતા આપી રહ્યું છે.આ કારણે અમેરિકા અને ઈરાન વચ્ચે સમજૂતી થઈ જાય તો પણ ઈઝરાયેલના પગલાં સમગ્ર સમીકરણને ફરી બદલાવી શકે છે.
માત્ર યુદ્ધવિરામ, કાયમી ઉકેલ નહીં?
ઘણા રાજદ્વારી વિશ્લેષકો માને છે કે હાલની સમજૂતી એક પ્રકારનું અસ્થાયી યુદ્ધવિરામ છે. તે સંઘર્ષને થોડા સમય માટે અટકાવી શકે છે, પરંતુ મૂળ સમસ્યાઓનું નિરાકરણ લાવી શકશે નહીં.અમેરિકા માટે સૌથી મોટો મુદ્દો ઈરાનના પરમાણુ અને મિસાઈલ કાર્યક્રમો છે, જ્યારે ઈરાન માટે આર્થિક પ્રતિબંધો દૂર કરાવવાનું અને પોતાની વ્યૂહાત્મક સ્થિતિ જાળવી રાખવાનું મહત્વનું છે. બંને દેશો પોતાના મુખ્ય હિતો છોડવા તૈયાર દેખાતા નથી.
આર્થિક દબાણે બંનેને વાતચીત માટે મજબૂર કર્યા
નિષ્ણાતોનું કહેવું છે કે બંને પક્ષો પર ભારે આર્થિક દબાણ હોવાથી જ વાતચીત શક્ય બની છે. ઈરાન વર્ષોથી પ્રતિબંધોનો સામનો કરી રહ્યું છે, જ્યારે અમેરિકાને પણ લાંબા ગાળાના સૈન્ય સંઘર્ષના રાજકીય અને આર્થિક પરિણામોનો સામનો કરવો પડી રહ્યો છે.યુદ્ધના કારણે તેલ બજાર, આંતરરાષ્ટ્રીય વેપાર અને મધ્યપૂર્વની સ્થિરતા પર ભારે અસર પડી હતી. તેથી બંને દેશો હાલમાં રાજદ્વારી માર્ગ અપનાવી રહ્યા છે, પરંતુ આનો અર્થ કાયમી શાંતિ એવો નથી.
આગામી 60 દિવસ રહેશે નિર્ણાયક
અમેરિકા અને ઈરાન વચ્ચેના તાજેતરના સમજૂતી માળખા હેઠળ આગામી 60 દિવસમાં અનેક મહત્વપૂર્ણ મુદ્દાઓ પર ચર્ચા થવાની છે. તેમાં પરમાણુ નિરીક્ષણ, પ્રતિબંધોમાં રાહત, હોર્મુઝ જળમાર્ગની સુરક્ષા અને પ્રાદેશિક સ્થિરતા જેવા મુદ્દાઓ સામેલ છે.જો આ સમયગાળા દરમિયાન કોઈ સ્પષ્ટ સમજૂતી નહીં થાય તો ફરી તણાવ વધી શકે છે. ખાસ કરીને હોર્મુઝ અને ઈઝરાયેલ સંબંધિત મુદ્દાઓ પર મતભેદો યથાવત રહ્યા તો સ્થિતિ વધુ જટિલ બની શકે છે.
શું ફરી ભડકી શકે છે યુદ્ધ?
હાલની સ્થિતિને જોતા મોટાભાગના આંતરરાષ્ટ્રીય વિશ્લેષકો માને છે કે અમેરિકા-ઈરાન યુદ્ધ સંપૂર્ણપણે સમાપ્ત થયું નથી. હાલમાં માત્ર સંઘર્ષને રોકવાનો પ્રયાસ થઈ રહ્યો છે. પરમાણુ કાર્યક્રમ, હોર્મુઝ જળમાર્ગ, ઈઝરાયેલની સુરક્ષા ચિંતાઓ અને પ્રાદેશિક પ્રભાવ જેવા મૂળભૂત પ્રશ્નો હજુ પણ ઉકેલાયા નથી.તેથી મધ્યપૂર્વમાં હાલ ભલે ગોળીબાર ઓછો થયો હોય, પરંતુ તણાવ હજુ જીવંત છે. આગામી અઠવાડિયા અને મહિના નક્કી કરશે કે અમેરિકા અને ઈરાન વચ્ચે કાયમી શાંતિ સ્થાપિત થશે કે પછી આ યુદ્ધ માત્ર થોડા સમય માટે જ ટળ્યું છે.
