રહેણાંક ઇમારતને ગેરકાયદેસર રીતે કોમર્શિયલ કોમ્પ્લેક્સમાં ફેરવી દેવાઈ.
ઉત્તર પ્રદેશની રાજધાની લખનૌમાં બનેલા ભયાનક અગ્નિકાંડએ સમગ્ર દેશને હચમચાવી દીધો છે. અલીગંજ વિસ્તારના ઉષા મહેતા માર્ગ પર આવેલી ત્રણ માળની ઇમારતમાં લાગેલી આગમાં 15 યુવાનોના કરુણ મોત થયા છે, જ્યારે અનેક લોકો ઘાયલ થયા છે. મૃતકોમાં મોટાભાગના વિદ્યાર્થીઓ અને એનિમેશન-ગેમિંગ ટ્રેનિંગ સેન્ટરના તાલીમાર્થીઓ હોવાનું સામે આવ્યું છે. આ ઘટના બાદ હવે સૌથી મોટો સવાલ એ ઊભો થયો છે કે આ દુર્ઘટના માત્ર અકસ્માત હતી કે પછી વર્ષોથી ચાલતી આવી રહેલી બેદરકારી અને ભ્રષ્ટાચારનું પરિણામ?
કેવી રીતે લાગી આગ?
પ્રાથમિક તપાસ મુજબ ઇમારતના ગ્રાઉન્ડ ફ્લોર પર આવેલી પેટ શોપ અને વેટરનરી ક્લિનિકમાં એર કન્ડિશનરમાં થયેલા શોર્ટ સર્કિટના કારણે આગ લાગી હતી. થોડા જ સમયમાં આગે વિકરાળ સ્વરૂપ ધારણ કર્યું અને ધુમાડાએ સમગ્ર ઇમારતને પોતાની ઝપેટમાં લઈ લીધી. ઉપરના માળે ચાલતા ગેમિંગ અને એનિમેશન ટ્રેનિંગ સેન્ટરમાં હાજર વિદ્યાર્થીઓ અને સ્ટાફ માટે બહાર નીકળવાનો રસ્તો લગભગ બંધ થઈ ગયો હતો.ધુમાડો એટલો ઘેરો હતો કે ઘણા વિદ્યાર્થીઓને શ્વાસ લેવામાં મુશ્કેલી પડી. કેટલાક લોકોએ જીવ બચાવવા બારીઓમાંથી કૂદકો માર્યો તો કેટલાક બાથરૂમમાં છુપાઈ ગયા. પરંતુ ધુમાડો અને આગની તીવ્રતા સામે તેઓ ટકી શક્યા નહીં.
15 પરિવારોના ચિરાગ બુઝાઈ ગયા
આ દુર્ઘટનામાં મૃત્યુ પામેલા મોટાભાગના યુવકો અને યુવતીઓ 20 થી 24 વર્ષની વયજૂથના હોવાનું સામે આવ્યું છે. તેઓ પોતાના ભવિષ્યના સપના સાકાર કરવા માટે ટ્રેનિંગ લઈ રહ્યા હતા. પરંતુ એક જ ક્ષણમાં તેમના સપના અને તેમના પરિવારની આશાઓ ભસ્મીભૂત થઈ ગઈ.હોસ્પિટલ બહારનું દૃશ્ય અત્યંત કરુણ હતું. પોતાના સંતાનોની રાહ જોતા માતા-પિતાનો આક્રંદ સાંભળીને હાજર લોકોની આંખો ભીની થઈ ગઈ. એક માતા સતત પોતાના પુત્રને મળવાની વિનંતી કરતી રહી. આ દૃશ્યોએ સમગ્ર દેશને ઝંઝોળી નાખ્યો છે.
રહેણાંક ઇમારતને બનાવાઈ કોમર્શિયલ બિલ્ડિંગ
તપાસ દરમિયાન સૌથી ચોંકાવનારી બાબત સામે આવી છે. લખનૌ ડેવલપમેન્ટ ઓથોરિટી (LDA)ના જણાવ્યા અનુસાર આ ઇમારત કાગળો પર રહેણાંક ઉપયોગ માટે મંજૂર હતી, પરંતુ વર્ષોથી તેમાં કોમર્શિયલ પ્રવૃત્તિઓ ચાલી રહી હતી. ગ્રાઉન્ડ ફ્લોર પર પેટ શોપ, ઉપર ટ્રેનિંગ સેન્ટર અને અન્ય વ્યાવસાયિક પ્રવૃત્તિઓ ચાલતી હતી.આથી સ્પષ્ટ થાય છે કે નિયમોનું ખુલ્લેઆમ ઉલ્લંઘન થઈ રહ્યું હતું અને સંબંધિત વિભાગો આ બધું જોઈને પણ આંખ આડા કાન કરતા રહ્યા હતા.
શું ફાયર સેફ્ટી વ્યવસ્થા હતી?
અહેવાલો અનુસાર ઇમારતમાં પૂરતી ફાયર સેફ્ટી વ્યવસ્થા નહોતી. ઇમર્જન્સી એક્ઝિટ, સ્મોક એલાર્મ, અગ્નિશામક સાધનો અને બચાવ માટેની અન્ય જરૂરી સુવિધાઓ અંગે ગંભીર સવાલો ઊભા થયા છે. આગ લાગ્યા બાદ લોકો માટે બહાર નીકળવાનો કોઈ સુરક્ષિત માર્ગ ઉપલબ્ધ ન હતો.નિષ્ણાતોનું માનવું છે કે જો ફાયર સેફ્ટીના નિયમોનું પાલન કરવામાં આવ્યું હોત તો મૃત્યુઆંક ઘણો ઓછો રહી શક્યો હોત.
16 અધિકારીઓ તપાસના ઘેરામાં
દુર્ઘટના બાદ લખનૌ ડેવલપમેન્ટ ઓથોરિટીએ 16 અધિકારીઓને તપાસના ઘેરામાં લીધા છે. આ અધિકારીઓ પર આરોપ છે કે તેઓએ વર્ષો સુધી ગેરકાયદેસર રીતે ચાલી રહેલી કોમર્શિયલ પ્રવૃત્તિઓ સામે કોઈ કાર્યવાહી કરી નહોતી. હવે તપાસ કરવામાં આવી રહી છે કે કોની બેદરકારીના કારણે આટલી મોટી દુર્ઘટના બની.
યોગી સરકારે SIT રચી
ઉત્તર પ્રદેશના મુખ્યમંત્રી Yogi Adityanath ઘટના બાદ તરત જ લખનૌ પહોંચ્યા હતા. તેમણે ઘટના સ્થળ અને હોસ્પિટલની મુલાકાત લઈને સમગ્ર પરિસ્થિતિની સમીક્ષા કરી હતી. મુખ્યમંત્રીએ બે સભ્યોની વિશેષ તપાસ ટીમ (SIT)ની રચના કરીને સાત દિવસમાં અહેવાલ સોંપવાનો આદેશ આપ્યો છે.SITને આગ લાગવાના કારણો, વહીવટી બેદરકારી, સુરક્ષા ખામીઓ અને જવાબદારોની ઓળખ કરવાની જવાબદારી સોંપવામાં આવી છે.
14 ફાયર ટેન્ડરો સાથે બચાવ કામગીરી
આગની જાણ થતાં જ અગ્નિશામક વિભાગની 14 ગાડીઓ અને હાઈડ્રોલિક પ્લેટફોર્મ વાહનોને સ્થળે મોકલવામાં આવ્યા હતા. ધુમાડો એટલો ઘેરો હતો કે બચાવ કામગીરીમાં ભારે મુશ્કેલીઓ આવી હતી. કેટલાક લોકોને બચાવવા માટે ફાયર બ્રિગેડને ઇમારતની પાછળની દિવાલ તોડવી પડી હતી.ઘાયલ થયેલા લોકોને તાત્કાલિક હોસ્પિટલમાં ખસેડવામાં આવ્યા હતા, જ્યાં તેમની સારવાર ચાલી રહી છે.
વડાપ્રધાન મોદીએ વ્યક્ત કર્યું દુઃખ
ભારતના વડાપ્રધાન Narendra Modi એ પણ આ દુર્ઘટના અંગે શોક વ્યક્ત કર્યો છે. વડાપ્રધાને મૃતકોના પરિવારજનોને પ્રધાનમંત્રી રાહત નિધિમાંથી 2 લાખ રૂપિયાની સહાય અને ઘાયલોને 50 હજાર રૂપિયાની સહાયની જાહેરાત કરી છે.
રક્ષા મંત્રી Rajnath Singh સહિત અનેક નેતાઓએ પણ દુઃખ વ્યક્ત કર્યું છે.
અસલી ગુનેગાર કોણ?
લખનૌ અગ્નિકાંડ માત્ર એક અકસ્માત નથી લાગતો. આ દુર્ઘટનામાં અનેક સ્તરે થયેલી બેદરકારી સામે આવી રહી છે.
ગેરકાયદેસર રીતે રહેણાંક ઇમારતનો કોમર્શિયલ ઉપયોગ
ફાયર સેફ્ટી નિયમોનું ઉલ્લંઘન
નિયમિત ચકાસણીનો અભાવ
જવાબદાર અધિકારીઓની નિષ્ક્રિયતા
નફાખોરી માટે સુરક્ષાની અવગણના
આ તમામ બાબતો મળીને 15 નિર્દોષ યુવાનોના જીવ લઈ ગઈ હોવાનું જણાઈ રહ્યું છે.
દેશ માટે ચેતવણીરૂપ ઘટના
લખનૌની આ દુર્ઘટના માત્ર ઉત્તર પ્રદેશ માટે નહીં પરંતુ સમગ્ર દેશ માટે ચેતવણી સમાન છે. દેશભરમાં અનેક એવી ઇમારતો છે જ્યાં નિયમોનું ઉલ્લંઘન કરીને કોમર્શિયલ પ્રવૃત્તિઓ ચાલી રહી છે. જો સમયસર કડક કાર્યવાહી નહીં થાય તો આવી દુર્ઘટનાઓ ફરી બની શકે છે.
15 યુવાનોના મોત બાદ હવે દેશભરના શૈક્ષણિક સંસ્થાઓ, કોચિંગ સેન્ટરો, ટ્રેનિંગ ઇન્સ્ટિટ્યૂટ્સ અને કોમર્શિયલ બિલ્ડિંગ્સમાં ફાયર સેફ્ટી ઓડિટની માંગ ઉઠી રહી છે. કારણ કે એક વાત સ્પષ્ટ થઈ ગઈ છે કે જ્યારે લાલચ નિયમો પર હાવી થાય અને તંત્ર બેદરકાર બને ત્યારે તેની સૌથી મોટી કિંમત સામાન્ય લોકોને પોતાના જીવથી ચૂકવવી પડે છે.
