દામાદ જેરેડ કુશનર પહોંચ્યા મિસર; હમાસ નેતા સાથે 2 કલાકથી વધુ બેઠક
ગાઝામાં લાંબા સમયથી અટવાયેલી યુદ્ધવિરામ ડીલને ફરી આગળ ધપાવવા અમેરિકાએ કૂટનીતિક પ્રયાસો તેજ કર્યા છે. રાષ્ટ્રપતિ ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પના દામાદ અને અમેરિકી વાટાઘાટકાર જેરેડ કુશનરે મિસરમાં હમાસના નેતા ખલીલ અલ-હય્યા સાથે મહત્વપૂર્ણ બેઠક કરી છે. 15 મુદ્દાવાળા અમેરિકી રોડમેપમાં હમાસના નિઃશસ્ત્રીકરણ, ગાઝામાંથી ઇઝરાયેલી સેનાની પાછી ખેંચાણ અને ગાઝાના પુનર્નિર્માણનો પ્રસ્તાવ છે, પરંતુ બંને પક્ષો વચ્ચે હજુ પણ મહત્વના મુદ્દાઓ પર મતભેદ યથાવત છે.ગાઝામાં અટવાયેલી સીઝફાયર ડીલને ફરીથી પાટા પર લાવવા માટે અમેરિકાએ મોટો રાજદ્વારી પ્રયાસ શરૂ કર્યો છે. અમેરિકી રાષ્ટ્રપતિ ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પના દામાદ અને અમેરિકી વાટાઘાટકાર જેરેડ કુશનરે રવિવારે મિસરમાં હમાસના પ્રમુખ ખલીલ અલ-હય્યા સાથે સીધી મુલાકાત કરી હતી. આ બેઠક બે કલાકથી વધુ સમય સુધી ચાલી હોવાનું અહેવાલમાં જણાવાયું છે. બેઠકમાં મિસર ઉપરાંત કતાર અને તુર્કિયેના અધિકારીઓ પણ સામેલ રહ્યા હતા. આ મુલાકાતને ગાઝા સીઝફાયર અને અમેરિકી શાંતિ રોડમેપને આગળ વધારવાના પ્રયાસ તરીકે જોવામાં આવી રહી છે.
કુશનરની આ મુલાકાત ટ્રમ્પના 15 મુદ્દાવાળા ગાઝા રોડમેપને અમલ તરફ લઈ જવાના પ્રયાસનો મહત્વનો ભાગ છે. આ રોડમેપમાં હમાસ દ્વારા પોતાના હથિયારો છોડવા અને ગાઝાને નિઃશસ્ત્ર બનાવવાની પ્રક્રિયા, ઇઝરાયેલી સેનાની ગાઝામાંથી પાછી ખેંચાણ તથા યુદ્ધગ્રસ્ત વિસ્તારના પુનર્નિર્માણ જેવી બાબતોનો સમાવેશ થાય છે. હમાસે આ યોજના પ્રત્યે પોતાની પ્રતિબદ્ધતા દર્શાવી હોવાનું અહેવાલોમાં સામે આવ્યું છે, પરંતુ ઇઝરાયેલી વડાપ્રધાન બેન્જામિન નેતન્યાહૂએ આ રોડમેપ સામે વાંધો વ્યક્ત કર્યો છે. ઇઝરાયલનું કહેવું છે કે હમાસનું સંપૂર્ણ નિઃશસ્ત્રીકરણ થયા વિના ગાઝામાંથી ઇઝરાયેલી સેનાની સંપૂર્ણ પાછી ખેંચાણ થઈ શકે નહીં.
હમાસની શરત શું છે?
મિસરમાં થયેલી ચર્ચા દરમિયાન હમાસ તરફથી સ્પષ્ટ કરવામાં આવ્યું કે અમેરિકી રોડમેપને અમલમાં મૂકતા પહેલાં ગાઝામાં ઇઝરાયેલી હુમલા રોકવા પડશે. હમાસે ઇઝરાયેલી સેનાને કહેવાતી ‘યેલો લાઇન’ સુધી પાછળ હટવાની માંગ કરી છે. હમાસના જણાવ્યા અનુસાર આ પ્રાથમિક પગલાં બાદ 14 દિવસની વાટાઘાટ પ્રક્રિયા શરૂ થઈ શકે છે, જેમાં સમગ્ર યોજના કેવી રીતે અને કઈ સમયમર્યાદામાં અમલમાં મૂકવી તેની ચર્ચા થઈ શકે છે. બીજી તરફ, ઇઝરાયલની મુખ્ય શરત હમાસનું સંપૂર્ણ નિઃશસ્ત્રીકરણ છે. આ બંને માંગ વચ્ચેનો તફાવત હાલમાં સીઝફાયર ડીલના માર્ગમાં સૌથી મોટો અવરોધ માનવામાં આવે છે.હમાસ અને અમેરિકી દૂત વચ્ચેની આ સીધી બેઠક ખાસ મહત્વ ધરાવે છે, કારણ કે ગાઝા અંગેની વાટાઘાટોમાં અત્યાર સુધી મિસર, કતાર અને અન્ય મધ્યસ્થી દેશોની ભૂમિકા મહત્વપૂર્ણ રહી છે. હવે અમેરિકાએ હમાસ સાથે સીધો સંપર્ક કરીને રોડમેપના સૌથી મુશ્કેલ મુદ્દા નિઃશસ્ત્રીકરણ અને ગાઝાના ભવિષ્યના શાસન પર પ્રગતિ કરવાનો પ્રયાસ કર્યો છે. અહેવાલો અનુસાર અમેરિકી પક્ષ હમાસ પાસેથી હથિયારો અને સૈન્ય માળખાને તબક્કાવાર રીતે દૂર કરવાની વિશ્વસનીય અને ચકાસી શકાય તેવી પ્રક્રિયા ઈચ્છે છે.
કુશનર હવે નેતન્યાહૂ સાથે કરશે બેઠક
હમાસ નેતા સાથે મુલાકાત કર્યા બાદ જેરેડ કુશનરનું આગામી મહત્વપૂર્ણ મિશન ઇઝરાયેલી વડાપ્રધાન બેન્જામિન નેતન્યાહૂ સાથે ચર્ચા કરવાનું છે. આ બેઠકમાં પૂર્વ બ્રિટિશ વડાપ્રધાન ટોની બ્લેર અને ટ્રમ્પના ‘બોર્ડ ઓફ પીસ’ સાથે જોડાયેલા નિકોલાય મ્લાદેનોવ પણ સામેલ થવાના છે. આ ચર્ચાનો મુખ્ય હેતુ અમેરિકી રોડમેપને લઈને ઇઝરાયલની અસંમતિ દૂર કરવાનો અને ગાઝા સીઝફાયર પ્રક્રિયાને ફરી આગળ વધારવાનો રહેશે.નેતન્યાહૂ અગાઉથી જ સ્પષ્ટ કરી ચૂક્યા છે કે હમાસ સંપૂર્ણપણે નિઃશસ્ત્ર થાય તે પહેલાં ઇઝરાયેલી સેનાની ગાઝામાંથી પાછી ખેંચાણને તેઓ સ્વીકારવા તૈયાર નથી.બીજી તરફ હમાસનો આગ્રહ છે કે ઇઝરાયલ પહેલાં હુમલા બંધ કરે અને પોતાની સેનાને પાછળ ખેંચે. એટલે અમેરિકી મધ્યસ્થી માટે સૌથી મોટો પડકાર એ છે કે બંને પક્ષોની પરસ્પર વિરુદ્ધ શરતો વચ્ચે કોઈ વ્યવહારુ સમાધાન શોધવામાં આવે.અરબ અને મુસ્લિમ દેશો પણ દબાણ વધારી રહ્યા છે,
ટ્રમ્પના ગાઝા રોડમેપને લઈને અનેક દેશો ઇઝરાયલને તેને મંજૂરી આપવા અપીલ કરી રહ્યા છે. સાઉદી અરેબિયા, સંયુક્ત આરબ અમીરાત, જોર્ડન, પાકિસ્તાન, ઇન્ડોનેશિયા, મિસર, કતાર અને તુર્કિયે સહિતના દેશોએ શાંતિ પ્રક્રિયાને આગળ વધારવા માટે ઇઝરાયલ અને અન્ય પક્ષોને રોડમેપ પર સહમતી બનાવવા અપીલ કરી છે. આથી ગાઝા સીઝફાયર હવે માત્ર ઇઝરાયલ અને હમાસ વચ્ચેનો મુદ્દો નથી રહ્યો, પરંતુ સમગ્ર મધ્યપૂર્વની રાજદ્વારી સ્થિતિ સાથે જોડાયેલો મહત્વપૂર્ણ પ્રશ્ન બની ગયો છે.
ગાઝાના ભવિષ્યને લઈને પણ મોટો પ્રશ્ન
સીઝફાયર ઉપરાંત ગાઝામાં યુદ્ધ બાદનું શાસન અને પુનર્નિર્માણ પણ આ વાટાઘાટોનો મહત્વનો ભાગ છે. અમેરિકી યોજનામાં ગાઝામાંથી હમાસના સૈન્ય માળખાને દૂર કરવાની સાથે વિસ્તારના પુનર્નિર્માણ અને નવી નાગરિક વહીવટી વ્યવસ્થાની દિશામાં આગળ વધવાનો વિચાર છે. અમેરિકી દૂતોએ હમાસને ભવિષ્યની ગાઝા સરકારમાં પોતાની ભૂમિકા અંગે પણ પાછળ હટવાની જરૂરિયાત સમજાવવાનો પ્રયાસ કર્યો છે.હાલ ગાઝાના મોટા વિસ્તાર પર ઇઝરાયેલી સેનાનું નિયંત્રણ હોવાના કારણે જમીની સ્થિતિ પણ અત્યંત જટિલ છે. અહેવાલ અનુસાર ગાઝાના આશરે 60 ટકા વિસ્તારમાં ઇઝરાયેલી સેનાનું નિયંત્રણ છે. બીજી તરફ સીઝફાયર અને શાંતિ માટેની રાજદ્વારી કવાયત વચ્ચે પણ ગાઝામાં હિંસા અને ઇઝરાયેલી હુમલાના અહેવાલો સામે આવી રહ્યા છે. આ પરિસ્થિતિમાં કોઈપણ નવી સીઝફાયર વ્યવસ્થા કેટલી ટકાઉ રહેશે તે અંગે અનિશ્ચિતતા યથાવત છે.
ટ્રમ્પ માટે કુશનરની મુલાકાત કેમ મહત્વપૂર્ણ?
જેરેડ કુશનર અગાઉ પણ મધ્યપૂર્વ સંબંધિત વાટાઘાટોમાં ટ્રમ્પના મહત્વપૂર્ણ દૂત તરીકે ભૂમિકા ભજવી ચૂક્યા છે. હવે હમાસના નેતા સાથે તેમની સીધી મુલાકાત એ વાતનો સંકેત છે કે ટ્રમ્પ પ્રશાસન ગાઝા મુદ્દે અટવાયેલી પ્રક્રિયાને ફરીથી આગળ ધપાવવા માટે ઉચ્ચ સ્તરે પ્રયાસ કરી રહ્યું છે. કુશનરે એક તરફ હમાસ સામે નિઃશસ્ત્રીકરણ અંગે દબાણ વધારવાનું કામ કર્યું છે, જ્યારે બીજી તરફ હવે ઇઝરાયેલી નેતૃત્વ સાથે વાત કરીને બંને પક્ષો વચ્ચેની ખાઈ ઘટાડવાનો પ્રયાસ કરવાનો છે.
હાલ સૌથી મોટો સવાલ એ છે કે હમાસના નિઃશસ્ત્રીકરણ અને ઇઝરાયેલી સેનાની ગાઝામાંથી પાછી ખેંચાણમાંથી પહેલું પગલું કોણ ભરશે. હમાસ ઇઝરાયલના હુમલા બંધ કરવાની અને સેનાને પાછળ ખેંચવાની માંગ કરી રહ્યું છે, જ્યારે ઇઝરાયલ હમાસને સંપૂર્ણપણે નિઃશસ્ત્ર કરવાની શરત મૂકી રહ્યું છે. આ મૂળભૂત મતભેદ દૂર નહીં થાય ત્યાં સુધી ગાઝા સીઝફાયર ડીલને અંતિમ સ્વરૂપ આપવું મુશ્કેલ રહેશે. કુશનરની હમાસ સાથેની બેઠક અને ત્યારબાદ નેતન્યાહૂ સાથેની ચર્ચા હવે આ અટવાયેલી પ્રક્રિયામાં કોઈ નવી દિશા આપે છે કે નહીં, તેના પર સમગ્ર વિશ્વની નજર રહેશે.
