મધ્યપ્રદેશના છતરપુર જિલ્લામાં કેન-બેટવા લિંક પ્રોજેક્ટ અને અન્ય વિકાસ કાર્યો સામે છેલ્લા 15 દિવસથી ચાલી રહેલું આંદોલન રવિવારે આખરે સમેટાઈ ગયું છે. પોલીસ વહીવટીતંત્રે કૂપી ગામ નજીક બરાના નદીના કિનારે ઊભા કરાયેલા પ્રદર્શન સ્થળને હટાવી દીધું હતું અને આંદોલનકારીઓને સુરક્ષિત રીતે તેમના ગામોમાં પરત મોકલવાની વ્યવસ્થા કરી હતી. આ દરમિયાન આંદોલનના મુખ્ય નેતા અમિત ભટનાગરની અટકાયત કરવામાં આવી હોવાના આક્ષેપો પ્રદર્શનકારીઓ દ્વારા કરાયા હતા, જો કે પોલીસે ધરપકડના દાવાઓને નકારી કાઢ્યા છે.
આદિવાસી મહિલાઓનું નેતૃત્વ અને વિરોધની અનોખી શૈલી
ગત 3 જુલાઈથી શરૂ થયેલા આ આંદોલનનું મુખ્ય આકર્ષણ અને તાકાત સ્થાનિક આદિવાસી મહિલાઓ હતી.
અચોક્કસ મુદતના ઉપવાસ: આંદોલનના નેતા અમિત ભટનાગર છેલ્લા 11 દિવસથી ભૂખ હડતાલ પર બેઠા હતા.
- સત્યાગ્રહના વિવિધ સ્વરૂપો: વહીવટીતંત્ર સામે પોતાનો આક્રોશ વ્યક્ત કરવા માટે પ્રદર્શનકારીઓએ જલ સત્યાગ્રહ, ચિતા સત્યાગ્રહ અને ફાંસી સત્યાગ્રહ જેવા પ્રતીકાત્મક વિરોધ પ્રદર્શનો કર્યા હતા.
- વહેલી સવારની પોલીસ કાર્યવાહી: આંદોલનની અગ્રણી સભ્ય દિવ્યા અહીરવારે આક્ષેપ કર્યો હતો કે રવિવારે સવારે 5 વાગ્યે મોટી સંખ્યામાં પોલીસ કાફલો ત્રાટક્યો હતો અને મીડિયા સુધી માહિતી પહોંચે તે પહેલાં જ ભટનાગર સહિતના નેતાઓની અટકાયત કરી લીધી હતી.
કેન-બેટવા પ્રોજેક્ટનું મહત્વ અને આંદોલનકારીઓની આશંકા
કેન-બેટવા લિંક પ્રોજેક્ટ એ ભારતના નેશનલ પર્સ્પેક્ટિવ પ્લાન અંતર્ગત દેશનો પ્રથમ નદી જોડાણ પ્રોજેક્ટ છે. તેનો મુખ્ય ઉદ્દેશ્ય કેન નદીના વધારાના પાણીને બેટવા નદીમાં ડાયવર્ટ કરવાનો છે, જેથી મધ્યપ્રદેશ અને ઉત્તરપ્રદેશમાં ફેલાયેલા દુષ્કાળગ્રસ્ત બુંદેલખંડ વિસ્તારને સિંચાઈ અને પીવાનું પાણી પૂરું પાડી શકાય.
પરંતુ, સ્થાનિક સમુદાયો અને પ્રદર્શનકારીઓ આ પ્રોજેક્ટના અમલીકરણ સામે ગંભીર સવાલો ઉઠાવી રહ્યા છે. આંદોલનકારીઓએ પ્રોજેક્ટમાં આશરે 400 કરોડ રૂપિયાના કથિત ભ્રષ્ટાચાર અને અનિયમિતતાઓનો આક્ષેપ કર્યો છે. અમિત ભટનાગરે પ્રશાસન પર આક્ષેપ લગાવ્યો હતો કે આ પ્રોજેક્ટના કારણે સેંકડો આદિવાસી પરિવારોએ પોતાની ખેતીની જમીન, જંગલો અને પાણીના સ્ત્રોત ગુમાવ્યા છે, જેનાથી તેમની આજીવિકા અને સાંસ્કૃતિક ઓળખ જોખમમાં મુકાઈ ગઈ છે.
વહીવટીતંત્રનો દાવો અને વણઉકેલાયેલો વિવાદ
બીજી તરફ, સરકારી તંત્રે પ્રદર્શનકારીઓના તમામ આક્ષેપોને પાયાવિહોણા ગણાવ્યા છે. અધિકારીઓનું કહેવું છે કે જમીન સંપાદન, પુનર્વસન અને પર્યાવરણીય નિયમોનું સંપૂર્ણ પાલન કરીને કાયદાકીય માળખા અંતર્ગત જ આ પ્રોજેક્ટનું કામ ચાલી રહ્યું છે.
રવિવારે આંદોલનકારીઓને વિખેરીને પરત મોકલી દેવાયા હોવા છતાં, સ્થાનિક આદિવાસી સમુદાય અને વહીવટીતંત્ર વચ્ચેનો આ ગંભીર વિવાદ હજી પણ વણઉકેલાયેલો રહ્યો છે. આ આંદોલને દેશમાં વિકાસની નીતિઓ અને તેના કારણે વિસ્થાપિત થતા સ્થાનિક આદિવાસીઓના બંધારણીય અધિકારો વચ્ચેના સંઘર્ષને ફરી એકવાર સપાટી પર લાવી દીધો છે.
