ભારતમાં બેંકિંગ ક્ષેત્ર સાથે જોડાયેલો એક મોટો કાયદાકીય ફેરફાર 1 ઓક્ટોબર, 2026થી અમલમાં આવવાનો છે. આ તારીખથી બેંકોના માત્ર કાગળ પરના રેકોર્ડ જ નહીં, પરંતુ ઇલેક્ટ્રોનિક, ડિજિટલ અને ક્લાઉડમાં સાચવવામાં આવેલા રેકોર્ડ પણ કોર્ટમાં કાનૂની પુરાવા તરીકે માન્ય રહેશે. આ ફેરફાર સાથે બેંકિંગ રેકોર્ડને લગતા લગભગ 135 વર્ષ જૂના કાયદાનું સ્થાન નવા કાયદા દ્વારા લેવામાં આવશે. બેંકર્સ બુક્સ એવિડન્સ એક્ટ, 2026ને 13 ઓગસ્ટ, 2026ના રોજ રાષ્ટ્રપતિની મંજૂરી મળી હતી. ત્યારબાદ 10 સપ્ટેમ્બરે જાહેર કરાયેલા નોટિફિકેશનમાં આ કાયદો 1 ઓક્ટોબરથી અમલમાં આવશે તેવી જાહેરાત કરવામાં આવી હતી. નવો કાયદો 1891માં બનેલા બેંકર્સ બુક્સ એવિડન્સ એક્ટને સંપૂર્ણપણે રદ કરશે.
નવા કાયદાનો મુખ્ય હેતુ બેંકિંગ વ્યવસ્થામાં થઈ રહેલા ટેક્નોલોજીના ઝડપી વિકાસને કાનૂની વ્યવસ્થા સાથે જોડવાનો છે. આજના સમયમાં બેંકિંગનું મોટાભાગનું કામ ડિજિટલ માધ્યમથી થાય છે. ગ્રાહકોના ખાતાની વિગતો, ટ્રાન્ઝેક્શન, પેમેન્ટ, લોન અને અન્ય અનેક પ્રકારના રેકોર્ડ હવે માત્ર કાગળ પર રાખવામાં આવતા નથી. આ ડેટા કમ્પ્યુટર સિસ્ટમ, સર્વર અને ક્લાઉડ જેવી ટેક્નોલોજીમાં સાચવવામાં આવે છે. જૂનો કાયદો મુખ્યત્વે પરંપરાગત બેંકિંગ રેકોર્ડને ધ્યાનમાં રાખીને બનાવવામાં આવ્યો હતો, તેથી નવી વ્યવસ્થાને અનુરૂપ કાયદામાં ફેરફાર જરૂરી બન્યો હતો.
નવા કાયદા હેઠળ બેંકિંગ રેકોર્ડની વ્યાખ્યા પણ વધુ વ્યાપક બનાવવામાં આવી છે. હવે બેંકર્સ બુક્સ અથવા બેંક રેકોર્ડમાં માત્ર લેખિત અને ભૌતિક દસ્તાવેજોનો સમાવેશ નહીં થાય. ઇલેક્ટ્રોનિક, ડિજિટલ, વર્ચ્યુઅલ, ઓફસાઇટ અને ક્લાઉડમાં સુરક્ષિત રાખવામાં આવેલા ડેટાને પણ બેંકિંગ રેકોર્ડનો ભાગ ગણવામાં આવશે. આ ફેરફારનો સૌથી મોટો ફાયદો કોર્ટમાં ચાલતા કેસોમાં જોવા મળી શકે છે. અત્યાર સુધી કોઈ બેંકિંગ રેકોર્ડને કાનૂની પુરાવા તરીકે રજૂ કરવા માટે તેની માન્યતા અને પ્રમાણિકતા સાબિત કરવાની પ્રક્રિયા પરંપરાગત વ્યવસ્થા પ્રમાણે થતી હતી. હવે ડિજિટલ રેકોર્ડને પણ ચોક્કસ શરતો પૂરી કર્યા બાદ કોર્ટમાં પુરાવા તરીકે રજૂ કરી શકાશે.
રેકોર્ડના પ્રમાણપત્રની પ્રક્રિયામાં પણ સરળતા લાવવામાં આવી છે. નવા નિયમો હેઠળ બેંકિંગ રેકોર્ડનું પ્રમાણપત્ર મેન્યુઅલ હસ્તાક્ષર ઉપરાંત ડિજિટલ અથવા ઇલેક્ટ્રોનિક હસ્તાક્ષરથી પણ પ્રમાણિત કરી શકાશે. એટલે કે બેંકના રેકોર્ડને પ્રમાણિત કરવાની પ્રક્રિયા ટેક્નોલોજી સાથે સુસંગત બનાવવામાં આવી છે. જોકે, કોઈ પણ ડિજિટલ રેકોર્ડને માત્ર ડિજિટલ હોવાના કારણે આપમેળે કોર્ટમાં માન્યતા મળશે એવું નથી. કાયદામાં ઇલેક્ટ્રોનિક અથવા ડિજિટલ રેકોર્ડ રજૂ કરવા માટે કેટલીક જરૂરી શરતો પણ નક્કી કરવામાં આવી છે. રેકોર્ડ જે કમ્પ્યુટર સિસ્ટમમાં તૈયાર અથવા સાચવવામાં આવ્યો હોય તેનું યોગ્ય સંચાલન થવું જોઈએ. ડેટામાં અનધિકૃત રીતે ફેરફાર ન થાય તેની સુરક્ષા હોવી જરૂરી રહેશે.
આ ઉપરાંત ડેટા એન્ટ્રીની પ્રક્રિયા પણ નિયંત્રિત અને સુરક્ષિત હોવી જોઈએ. રેકોર્ડમાં કોઈ અનધિકૃત ફેરફાર થયો નથી તેની ખાતરી માટે યોગ્ય સુરક્ષા વ્યવસ્થા જરૂરી રહેશે. ડિજિટલ ડેટાના સુરક્ષિત ટ્રાન્સફર તેમજ સાયબર હુમલા સામે રક્ષણ જેવી બાબતોને પણ મહત્વ આપવામાં આવ્યું છે. આ શરતોનો હેતુ એ સુનિશ્ચિત કરવાનો છે કે કોર્ટમાં રજૂ કરવામાં આવતો ડિજિટલ રેકોર્ડ વિશ્વસનીય અને અસલ હોય. નવા કાયદાથી માત્ર કોર્ટમાં પુરાવા રજૂ કરવાની પ્રક્રિયા જ આધુનિક નહીં બને, પરંતુ બેંકિંગ ક્ષેત્રમાં કાનૂની પ્રક્રિયાઓ પણ વધુ સરળ બની શકે છે. આજના ડિજિટલ યુગમાં બેંકોમાં મોટા પ્રમાણમાં ડેટા ઇલેક્ટ્રોનિક સ્વરૂપમાં રહે છે. આવા રેકોર્ડને કાયદાકીય રીતે સ્વીકારવા માટે સ્પષ્ટ વ્યવસ્થા હોવાથી બેંકો, ગ્રાહકો અને અન્ય નાણાકીય સંસ્થાઓ માટે કાનૂની પ્રક્રિયા સરળ બનવાની શક્યતા છે.
સરકારને જરૂરિયાત મુજબ નવા કાયદાની જોગવાઈઓને અન્ય નાણાકીય ક્ષેત્રની સંસ્થાઓ અથવા ચોક્કસ પ્રકારની સંસ્થાઓ સુધી વિસ્તૃત કરવાની સત્તા પણ આપવામાં આવી છે. આવી સંસ્થાઓ માટે અલગ શરતો, અપવાદો અથવા જરૂરી ફેરફારો નક્કી કરી શકાય છે. મહત્વની વાત એ છે કે નવો કાયદો 1891ના જૂના કાયદાને રદ કરશે, પરંતુ જૂના કાયદા હેઠળ ઊભા થયેલા અધિકારો અને જવાબદારીઓ પર તેની અસર નહીં પડે. જૂના કાયદા હેઠળ શરૂ થયેલી તપાસ, કાર્યવાહી અને અન્ય કાનૂની પ્રક્રિયાઓને પણ જાળવી રાખવામાં આવશે. એટલે કે જૂના કાયદા હેઠળ શરૂ થયેલા મામલાઓને અચાનક સમાપ્ત કરવામાં નહીં આવે.
આ સમગ્ર ફેરફાર દર્શાવે છે કે દેશની બેંકિંગ વ્યવસ્થા હવે કાગળ આધારિત રેકોર્ડથી આગળ વધીને ડિજિટલ યુગની જરૂરિયાત પ્રમાણે કાનૂની રીતે પણ બદલાઈ રહી છે. 1 ઓક્ટોબર, 2026થી અમલમાં આવનારો નવો કાયદો ડિજિટલ, ઇલેક્ટ્રોનિક અને ક્લાઉડ આધારિત બેંકિંગ રેકોર્ડને કાનૂની માળખામાં સ્પષ્ટ સ્થાન આપશે. તેનાથી બેંકિંગ રેકોર્ડના ઉપયોગ અને કોર્ટમાં તેની રજૂઆત અંગે વધુ સ્પષ્ટતા આવશે.
