ઈરાને જાહેર કરી વાટાઘાટોની વિગત; 60 દિવસમાં અંતિમ કરારની દિશામાં આગળ વધવાની સંમતિ, વૈશ્વિક તેલ બજારની નજર હવે આગામી પગલાં પર
મધ્ય પૂર્વમાં છેલ્લા કેટલાક મહિનાથી ચાલી રહેલા તણાવ વચ્ચે અમેરિકા અને ઈરાન વચ્ચે સ્વિટ્ઝર્લેન્ડમાં યોજાયેલી ઉચ્ચસ્તરીય શાંતિ વાટાઘાટોએ સમગ્ર વિશ્વનું ધ્યાન ખેંચ્યું છે. લગભગ 18 કલાક સુધી ચાલેલી મેરેથોન બેઠક બાદ ઈરાને પ્રથમ વખત ચર્ચાની સંપૂર્ણ વિગતો જાહેર કરી છે અને દાવો કર્યો છે કે બંને દેશો વચ્ચે અનેક મહત્વપૂર્ણ મુદ્દાઓ પર નોંધપાત્ર પ્રગતિ થઈ છે.ઈરાનના વિદેશ મંત્રી Abbas Araghchiના જણાવ્યા મુજબ આ બેઠક માત્ર યુદ્ધવિરામ સુધી મર્યાદિત નહોતી, પરંતુ તેમાં આર્થિક પ્રતિબંધો, તેલની નિકાસ, સ્થગિત સંપત્તિ, હોર્મુઝ જળમાર્ગની સુરક્ષા અને પ્રાદેશિક સ્થિરતા જેવા મહત્વપૂર્ણ મુદ્દાઓ પર પણ ચર્ચા કરવામાં આવી હતી.
સ્વિટ્ઝર્લેન્ડમાં કેમ યોજાઈ બેઠક?
અમેરિકા અને ઈરાન વચ્ચે લાંબા સમયથી તણાવપૂર્ણ સંબંધો રહ્યા છે. તાજેતરના યુદ્ધ, હોર્મુઝ જળમાર્ગને લઈને ઉભા થયેલા સંકટ અને પ્રાદેશિક અથડામણો બાદ બંને દેશોએ મધ્યસ્થોની મદદથી સીધી વાટાઘાટો શરૂ કરવાનો નિર્ણય લીધો હતો. આ બેઠક સ્વિટ્ઝર્લેન્ડના બર્ગેનસ્ટોક રિસોર્ટમાં યોજાઈ હતી, જ્યાં કતાર અને પાકિસ્તાન સહિતના મધ્યસ્થ દેશોએ મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવી હતી.બેઠક દરમિયાન અમેરિકી પ્રતિનિધિમંડળ અને ઈરાની પ્રતિનિધિમંડળ વચ્ચે શરૂઆતમાં મતભેદો પણ સર્જાયા હતા. કેટલીક ટિપ્પણીઓ અને રાજકીય નિવેદનોને કારણે વાતચીત થોડા સમય માટે અટકી ગઈ હતી, પરંતુ મધ્યસ્થોના હસ્તક્ષેપ બાદ ફરીથી ચર્ચા શરૂ થઈ હતી.
18 કલાક સુધી શું ચર્ચા થઈ?
ઈરાનના જણાવ્યા મુજબ બેઠકમાં મુખ્યત્વે પાંચ મોટા મુદ્દાઓ પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરવામાં આવ્યું હતું.
- હોર્મુઝ જળમાર્ગનો પ્રશ્ન
હોર્મુઝ જળમાર્ગ વિશ્વના સૌથી મહત્વપૂર્ણ તેલ પરિવહન માર્ગોમાંનો એક છે. વિશ્વના મોટા પ્રમાણમાં કાચા તેલની હેરફેર આ માર્ગ દ્વારા થાય છે. છેલ્લા કેટલાક મહિનાઓ દરમિયાન અહીં તણાવ વધતા વૈશ્વિક તેલ બજારમાં ભારે અનિશ્ચિતતા સર્જાઈ હતી.વાટાઘાટો દરમિયાન બંને પક્ષોએ વ્યાપારી જહાજોની સુરક્ષિત અવરજવર માટે એક વિશેષ સંચાર વ્યવસ્થા અને સહકાર મિકેનિઝમ ઉભું કરવા અંગે ચર્ચા કરી હતી. હોર્મુઝમાં ભવિષ્યમાં કોઈ ગેરસમજ કે સૈન્ય અથડામણ ન થાય તે માટે 60 દિવસની વિશેષ વ્યવસ્થા બનાવવાની સહમતિ પણ બની હોવાનું જણાવાયું છે. - તેલ નિકાસ પર રાહત
ઈરાને દાવો કર્યો છે કે અમેરિકા દ્વારા તેલ અને પેટ્રોકેમિકલ નિકાસ સંબંધિત કેટલાક પ્રતિબંધોમાં રાહત આપવા અંગે હકારાત્મક સંકેતો મળ્યા છે. જો આગામી 60 દિવસની વાટાઘાટો સફળ રહેશે તો ઈરાનને વૈશ્વિક બજારમાં ફરીથી વધુ પ્રમાણમાં તેલ વેચવાની તક મળી શકે છે.વિશ્લેષકોનું માનવું છે કે જો આ પગલું અમલમાં આવશે તો વૈશ્વિક તેલના ભાવમાં સ્થિરતા આવી શકે છે અને અનેક દેશોને રાહત મળશે. - સ્થગિત ઈરાની સંપત્તિનો મુદ્દો
વર્ષોથી અમેરિકી પ્રતિબંધોના કારણે ઈરાનની મોટી રકમ વિદેશી બેંકોમાં અટવાઈ ગઈ છે. વાટાઘાટોમાં આ મુદ્દો પણ કેન્દ્રસ્થાને રહ્યો હતો. ઈરાને દાવો કર્યો છે કે સ્થગિત સંપત્તિના કેટલાક હિસ્સાને મુક્ત કરવા અંગે પ્રાથમિક સ્તરે ચર્ચા આગળ વધી છે.ઈરાન આ મુદ્દાને પોતાની અર્થવ્યવસ્થાના પુનરુત્થાન માટે અત્યંત મહત્વપૂર્ણ માને છે. - પરમાણુ કાર્યક્રમ
અમેરિકા લાંબા સમયથી ઈરાનના પરમાણુ કાર્યક્રમ અંગે ચિંતિત રહ્યું છે. સ્વિટ્ઝર્લેન્ડ બેઠકમાં આ મુદ્દા પર પણ ચર્ચા થઈ હતી. અમેરિકી પક્ષ ઈચ્છે છે કે આંતરરાષ્ટ્રીય નિરીક્ષકોને ફરીથી ઈરાનના કેટલાક પરમાણુ કેન્દ્રોની તપાસ કરવાની મંજૂરી આપવામાં આવે.જોકે આ મુદ્દે હજુ અંતિમ સમજૂતી થઈ નથી, પરંતુ બંને પક્ષોએ ચર્ચા ચાલુ રાખવા પર સંમતિ દર્શાવી છે. - મધ્ય પૂર્વમાં શાંતિ અને લેબનોન
વાટાઘાટોમાં લેબનોન અને પ્રાદેશિક સુરક્ષા પણ મહત્વના મુદ્દા રહ્યા હતા. ચર્ચા દરમિયાન એક વિશેષ “ડી-કોન્ફ્લિક્શન સેલ” બનાવવાનો નિર્ણય લેવાયો હોવાનું જણાવાયું છે, જેનો હેતુ લેબનોનમાં તણાવ ઘટાડવાનો અને ભવિષ્યની અથડામણો અટકાવવાનો છે.આ વ્યવસ્થા અમેરિકા, ઈરાન અને સંબંધિત પ્રાદેશિક પક્ષો વચ્ચે સંચાર જાળવવામાં મદદરૂપ બની શકે છે. - 60 દિવસમાં અંતિમ કરારનો લક્ષ્ય
વાટાઘાટો બાદ જાહેર કરાયેલા નિવેદન મુજબ બંને દેશોએ આગામી 60 દિવસમાં એક વ્યાપક અંતિમ કરાર સુધી પહોંચવાનો પ્રયાસ કરવાનો નિર્ણય લીધો છે. આ સમયગાળા દરમિયાન વિવિધ ટેકનિકલ સમિતિઓ અને ઉચ્ચસ્તરીય પ્રતિનિધિઓ સતત સંપર્કમાં રહેશે.મધ્યસ્થ દેશોનું માનવું છે કે આ સમયગાળો બંને દેશો માટે વિશ્વાસ પુનઃસ્થાપિત કરવાની મહત્વપૂર્ણ તક સાબિત થઈ શકે છે. - ઈરાનનો દાવો: “મોટી પ્રગતિ થઈ”
ઈરાની વિદેશ મંત્રીએ બેઠક બાદ જણાવ્યું કે ચર્ચા દરમિયાન નોંધપાત્ર પ્રગતિ થઈ છે. તેમણે કહ્યું કે પ્રતિબંધોમાં રાહત, તેલ નિકાસ, સંપત્તિની મુક્તિ અને વિકાસ યોજનાઓ જેવા મુદ્દાઓ પર હકારાત્મક વાતાવરણ સર્જાયું છે.
તેમણે એ પણ કહ્યું કે હજુ ઘણા પડકારો બાકી છે, પરંતુ આ બેઠકએ બંને દેશો વચ્ચે વિશ્વાસ વધારવાનો માર્ગ ખોલ્યો છે. - અમેરિકાની પ્રતિક્રિયા
અમેરિકી પ્રતિનિધિઓએ પણ ચર્ચાને રચનાત્મક ગણાવી છે. જોકે તેમણે સ્પષ્ટ કર્યું છે કે કોઈ પણ પ્રકારની રાહત અથવા આર્થિક લાભ ઈરાન દ્વારા કરવામાં આવનારી પ્રતિબદ્ધતાઓના અમલીકરણ સાથે જ જોડાયેલા રહેશે.
અમેરિકા ઈચ્છે છે કે ભવિષ્યના કરારમાં પરમાણુ નિયંત્રણ, સમુદ્રી સુરક્ષા અને પ્રાદેશિક સ્થિરતા જેવા મુદ્દાઓનો સ્પષ્ટ સમાવેશ થાય. - વૈશ્વિક બજારની નજર હવે આગળના પગલાં પર
હોર્મુઝ જળમાર્ગને લઈને થયેલી પ્રગતિના સમાચાર બાદ વૈશ્વિક ઊર્જા બજારોએ પણ રાહતનો શ્વાસ લીધો છે. જો હોર્મુઝમાં સ્થિરતા આવે અને તેલની સપ્લાય સામાન્ય બને તો આંતરરાષ્ટ્રીય ક્રૂડ ઓઈલના ભાવ પર પણ અસર થઈ શકે છે.વિશ્લેષકોનું માનવું છે કે આગામી 60 દિવસ મધ્ય પૂર્વના રાજકીય અને આર્થિક ભવિષ્ય માટે અત્યંત નિર્ણાયક સાબિત થશે.
સ્વિટ્ઝર્લેન્ડમાં યોજાયેલી 18 કલાક લાંબી અમેરિકા-ઈરાન બેઠક માત્ર એક રાજદ્વારી કાર્યક્રમ નહોતી, પરંતુ વર્ષોથી ચાલી રહેલા અવિશ્વાસ અને તણાવ વચ્ચે શાંતિની નવી શરૂઆત તરીકે જોવામાં આવી રહી છે. હોર્મુઝ જળમાર્ગ, તેલ નિકાસ, પરમાણુ કાર્યક્રમ અને પ્રાદેશિક સુરક્ષા જેવા મહત્વપૂર્ણ મુદ્દાઓ પર બંને દેશો વચ્ચે ચર્ચા આગળ વધી છે. હવે દુનિયાની નજર આગામી 60 દિવસ પર છે, કારણ કે આ સમયગાળો નક્કી કરશે કે આ વાતચીત એક ઐતિહાસિક શાંતિ કરારમાં ફેરવાશે કે ફરીથી તણાવનો માર્ગ અપનાવશે.
