અમેરિકા અને ઈરાન વચ્ચે લાંબા સમયથી ચાલી રહેલા તણાવ બાદ થયેલા કરારથી વૈશ્વિક સ્તરે રાહતનો માહોલ જોવા મળી રહ્યો છે. આ કરાર પછી દુનિયાના સૌથી મહત્વપૂર્ણ દરિયાઈ વેપાર માર્ગોમાંના એક એવા હોર્મુઝ સ્ટ્રેટમાં ફરીથી જહાજોની અવરજવર તેજ બની છે. જોકે, આ માર્ગ ફરી ખુલ્લો થતાં જ ઈરાને અહીંથી પસાર થતા જહાજો માટે કેટલાક નવા અને કડક નિયમો જાહેર કર્યા છે, જેના કારણે આંતરરાષ્ટ્રીય શિપિંગ કંપનીઓ અને વેપારીઓનું ધ્યાન ફરી એકવાર આ વિસ્તાર તરફ ગયું છે. હોર્મુઝ સ્ટ્રેટ વિશ્વના તે દરિયાઈ માર્ગોમાં સામેલ છે જ્યાંથી મોટી માત્રામાં ક્રૂડ ઓઈલ, ગેસ અને અન્ય વેપારી માલસામાનનું પરિવહન થાય છે. મિડલ ઇસ્ટના દેશોમાંથી વિશ્વના વિવિધ ભાગોમાં જતો મોટાભાગનો ઊર્જા પુરવઠો આ જ માર્ગ પરથી પસાર થાય છે. તેથી અહીં લાગુ થતો કોઈપણ નિયમ વૈશ્વિક વેપાર અને અર્થતંત્ર પર સીધી અસર કરી શકે છે.
ઈરાન દ્વારા જાહેર કરાયેલા નવા નિયમો અનુસાર હવે કોઈપણ વેપારી કે અન્ય જહાજ હોર્મુઝ સ્ટ્રેટમાંથી પસાર થવા માંગતું હોય તો તેને ઓછામાં ઓછા 48 કલાક પહેલાં સત્તાવાર મંજૂરી લેવી પડશે. જહાજના ઓપરેટર અથવા માલિકે ઓનલાઈન અથવા નિર્ધારિત પ્રક્રિયા દ્વારા અરજી કરવી પડશે. અરજી દરમિયાન જહાજનો સંપૂર્ણ રૂટ, મુસાફરીનો સમય, ગંતવ્ય સ્થાન અને સંપર્ક વિગતો પણ આપવી ફરજિયાત રહેશે. માત્ર અરજી કરવી પૂરતી નહીં હોય. ઈરાનના નવા નિયમો મુજબ જહાજના કેપ્ટન અને સંચાલકોને સમગ્ર મુસાફરી દરમિયાન દરિયાઈ સત્તાવાળાઓ સાથે સતત સંપર્કમાં રહેવું પડશે. જો કોઈ માહિતીમાં ફેરફાર થાય અથવા રૂટ બદલાય તો તેની જાણ પણ તરત જ કરવી પડશે.
આ નિયમોનું સંચાલન કરવા માટે ઈરાને તાજેતરમાં ‘પર્સિયન ગલ્ફ સ્ટ્રેટ ઓથોરિટી’ નામની નવી સંસ્થા રચી છે. આ સંસ્થા જહાજોની અરજીઓનું નિરીક્ષણ કરશે અને જરૂરી મંજૂરી આપશે. ઈરાનનું કહેવું છે કે આ પગલું સુરક્ષાના હેતુથી લેવામાં આવ્યું છે. ઈરાનના જણાવ્યા મુજબ, છેલ્લા કેટલાક મહિનાઓ દરમિયાન આ વિસ્તારમાં યુદ્ધ અને તણાવના કારણે દરિયામાં કેટલાક સંવેદનશીલ વિસ્તારો સર્જાયા છે. કેટલાક સ્થળોએ દરિયાઈ સુરંગો અથવા અન્ય જોખમો હોવાની સંભાવના પણ વ્યક્ત કરવામાં આવી રહી છે. આવી સ્થિતિમાં જહાજોની સુરક્ષા જળવાઈ રહે અને કોઈ અકસ્માત ન બને તે માટે અગાઉથી રૂટ અને સમયની માહિતી મેળવવી જરૂરી બની છે. નવા નિયમોમાં એ પણ સ્પષ્ટ કરવામાં આવ્યું છે કે જો કોઈ જહાજ નિયમોનું પાલન કર્યા વગર હોર્મુઝ સ્ટ્રેટમાંથી પસાર થવાનો પ્રયાસ કરશે તો તેની સંપૂર્ણ જવાબદારી જહાજના માલિક અથવા સંચાલકની રહેશે. બીજી તરફ, નિયમોનું પાલન કરનારા જહાજોને ઝડપથી મંજૂરી આપવામાં આવશે તેવી ખાતરી પણ આપવામાં આવી છે.
જોકે ઈરાને કડક નિયમો લાગુ કર્યા છે, પરંતુ સાથે જ વૈશ્વિક વેપારને પ્રોત્સાહન આપવા માટે એક મહત્વની રાહત પણ જાહેર કરી છે. કરાર બાદના પ્રથમ 60 દિવસ સુધી હોર્મુઝમાંથી પસાર થતા જહાજો પાસેથી કોઈ વધારાનો ટ્રાન્ઝિટ ચાર્જ લેવામાં આવશે નહીં. સામાન્ય રીતે સુરક્ષા, પર્યાવરણ સંરક્ષણ, સેફ્ટી સર્વિસ અને વીમા સંબંધિત કેટલીક ફી લેવામાં આવતી હોય છે, પરંતુ આ સમયગાળા દરમિયાન તેનો તમામ ખર્ચ ઈરાન સરકાર પોતે ઉઠાવશે. વેપાર ક્ષેત્ર માટે આ નિર્ણય મહત્વપૂર્ણ માનવામાં આવી રહ્યો છે. કારણ કે યુદ્ધ અને તણાવના સમયમાં અનેક શિપિંગ કંપનીઓએ આ માર્ગનો ઉપયોગ ઓછો કરી દીધો હતો. વધેલા જોખમ અને ખર્ચના કારણે દરિયાઈ વેપાર પર પણ અસર પડી હતી.
હવે કરાર બાદ સ્થિતિમાં સુધારો જોવા મળી રહ્યો છે. દરિયાઈ ટ્રાફિક પર નજર રાખતી સંસ્થાઓના અહેવાલો મુજબ, હોર્મુઝ સ્ટ્રેટમાંથી પસાર થતા જહાજોની સંખ્યામાં નોંધપાત્ર વધારો થયો છે. તાજેતરમાં એક જ દિવસમાં 25 જેટલા વેપારી જહાજો આ માર્ગ પરથી પસાર થયા હતા, જે છેલ્લા ઘણા મહિનાઓમાં સૌથી મોટો આંકડો ગણાય છે. યુદ્ધ દરમિયાન જ્યાં રોજ સરેરાશ માત્ર સાત જેટલા જહાજો પસાર થતા હતા, ત્યાં હવે વેપાર ફરી ગતિ પકડી રહ્યો છે. આ વધારો દર્શાવે છે કે આંતરરાષ્ટ્રીય વેપારીઓ અને શિપિંગ કંપનીઓ ફરીથી આ માર્ગ પર વિશ્વાસ મૂકવા લાગી છે. હોર્મુઝ સ્ટ્રેટ વૈશ્વિક અર્થતંત્ર માટે અત્યંત મહત્વનો માર્ગ છે. તેથી અહીં લાગુ થતા નવા નિયમો માત્ર ઈરાન પૂરતા મર્યાદિત નથી રહેતા, પરંતુ તેની અસર સમગ્ર વિશ્વના વેપાર, ઊર્જા પુરવઠા અને શિપિંગ ઉદ્યોગ પર પણ પડી શકે છે.
