દેશભરના શહેરોમાં ફૂટપાથ પરના દબાણ અને પદયાત્રીઓની સુરક્ષા મુદ્દે સુપ્રીમ કોર્ટની કડક ટિપ્પણી, સરકારોને આપ્યા મહત્વપૂર્ણ નિર્દેશો
ભારતની સર્વોચ્ચ અદાલત સુપ્રીમ કોર્ટે પદયાત્રીઓના અધિકારોને લઈને એક અત્યંત મહત્વપૂર્ણ અને દૂરગામી અસર ધરાવતો ચુકાદો આપ્યો છે. કોર્ટે સ્પષ્ટ શબ્દોમાં કહ્યું છે કે ફૂટપાથ પર ચાલવું દરેક નાગરિકનો મૂળભૂત અધિકાર છે અને જાહેર માર્ગો પર વાહનો કરતાં પદયાત્રીઓનો પ્રથમ હક છે.સુપ્રીમ કોર્ટની આ ટિપ્પણી એવા સમયે આવી છે જ્યારે દેશના મોટા ભાગના શહેરોમાં ફૂટપાથ પર ગેરકાયદે દબાણ, પાર્કિંગ, વેપારીઓના કબજાઓ અને અવરોધોના કારણે સામાન્ય લોકો માટે ચાલવું મુશ્કેલ બની ગયું છે. કોર્ટે આ મુદ્દે કેન્દ્ર અને રાજ્ય સરકારો સાથે સ્થાનિક સ્વરાજ્ય સંસ્થાઓને પણ જવાબદારી નિભાવવાની જરૂરિયાત પર ભાર મૂક્યો છે.
શું કહ્યું સુપ્રીમ કોર્ટે?
સુનાવણી દરમિયાન સુપ્રીમ કોર્ટે કહ્યું કે શહેરોની યોજના બનાવતી વખતે અને રસ્તાઓનું નિર્માણ કરતી વખતે પદયાત્રીઓની જરૂરિયાતોને સૌથી વધુ પ્રાથમિકતા આપવી જોઈએ. કોર્ટે નોંધ્યું કે ભારતમાં લાખો લોકો દરરોજ પગપાળા મુસાફરી કરે છે, પરંતુ તેમની સુરક્ષા અને સુવિધાઓને પૂરતું મહત્વ આપવામાં આવતું નથી.કોર્ટે સ્પષ્ટ કર્યું કે ફૂટપાથનો મુખ્ય હેતુ પદયાત્રીઓ માટે સુરક્ષિત માર્ગ ઉપલબ્ધ કરાવવાનો છે. જો ફૂટપાથ પર દબાણ, પાર્કિંગ અથવા અન્ય ગેરકાયદે પ્રવૃત્તિઓ થતી હોય તો તે નાગરિકોના અધિકારોનું ઉલ્લંઘન ગણાશે.
‘ફૂટપાથ પર ચાલવું બંધારણીય અધિકાર’
સુપ્રીમ કોર્ટે પોતાના અવલોકનમાં કહ્યું કે સુરક્ષિત રીતે ચાલવાની સુવિધા જીવનના અધિકાર સાથે સીધી રીતે જોડાયેલી છે. ભારતના બંધારણની કલમ 21 હેઠળ દરેક વ્યક્તિને સુરક્ષિત અને ગૌરવપૂર્ણ જીવન જીવવાનો અધિકાર આપવામાં આવ્યો છે.કોર્ટના મતે, જો નાગરિકોને ફૂટપાથ પર સુરક્ષિત રીતે ચાલવાની તક ન મળે તો તે તેમના મૂળભૂત અધિકારોને અસર કરે છે. તેથી સરકારોની જવાબદારી છે કે તેઓ પદયાત્રીઓ માટે સુરક્ષિત અને અવરોધમુક્ત ફૂટપાથ ઉપલબ્ધ કરાવે.
શહેરોમાં વધી રહેલી સમસ્યા
દેશના અનેક શહેરોમાં આજે ફૂટપાથનો ઉપયોગ તેના મૂળ હેતુ માટે થતો નથી. ઘણી જગ્યાએ દુકાનો, લારીઓ, ગેરકાયદે બાંધકામો અને વાહન પાર્કિંગના કારણે ફૂટપાથ સંપૂર્ણપણે અવરોધિત થઈ જાય છે.પરિણામે લોકોને રસ્તા પર ચાલવું પડે છે, જેના કારણે અકસ્માતોનું જોખમ વધી જાય છે. ખાસ કરીને વૃદ્ધો, મહિલાઓ, બાળકો અને દિવ્યાંગ લોકો માટે આ સ્થિતિ વધુ મુશ્કેલ બની જાય છે,જો કે સુપ્રીમ કોર્ટે આ સ્થિતિ અંગે ગંભીર ચિંતા વ્યક્ત કરી છે.
વાહનોને નહીં, પદયાત્રીઓને આપો પ્રાથમિકતા
કોર્ટે કહ્યું કે છેલ્લા કેટલાક વર્ષોમાં શહેરોના વિકાસમાં મોટાભાગનું ધ્યાન વાહનોની સુવિધાઓ વધારવા પર કેન્દ્રિત રહ્યું છે. ફ્લાયઓવર, હાઈવે અને પહોળા રસ્તાઓનું નિર્માણ થયું છે, પરંતુ પદયાત્રીઓ માટેની સુવિધાઓ પાછળ રહી ગઈ છે.
સુપ્રીમ કોર્ટે સ્પષ્ટ કર્યું કે રસ્તાઓ માત્ર વાહનો માટે નથી. રસ્તાઓનો ઉપયોગ કરનાર દરેક વ્યક્તિનો તેમાં સમાન હક છે અને પદયાત્રીઓનો હક સૌથી અગત્યનો છે.
સ્થાનિક તંત્રોને આપ્યા નિર્દેશો
કોર્ટે સ્થાનિક નગરપાલિકા, મહાનગરપાલિકા અને અન્ય શહેરી તંત્રોને ફૂટપાથ પરના ગેરકાયદે દબાણ દૂર કરવા માટે અસરકારક પગલાં લેવા સૂચના આપી છે.કોર્ટનું કહેવું છે કે ફૂટપાથ પર પાર્કિંગ, ગેરકાયદે કબજો અથવા અન્ય અવરોધો દૂર કરવા માટે નિયમિત અભિયાન ચલાવવામાં આવવું જોઈએ. સાથે જ નવા રસ્તાઓ બનાવતી વખતે પદયાત્રીઓની સુરક્ષા અને સુવિધાને ધ્યાનમાં રાખવી જોઈએ.
દિવ્યાંગ અને વરિષ્ઠ નાગરિકો માટે વિશેષ વ્યવસ્થા જરૂરી
સુપ્રીમ કોર્ટે ખાસ કરીને દિવ્યાંગ વ્યક્તિઓ અને વરિષ્ઠ નાગરિકોની સમસ્યાઓનો પણ ઉલ્લેખ કર્યો. કોર્ટે જણાવ્યું કે ફૂટપાથ એવા હોવા જોઈએ કે જ્યાં વ્હીલચેર, વોકર અથવા અન્ય સહાયક સાધનોનો ઉપયોગ સરળતાથી થઈ શકે.
ઘણા શહેરોમાં હાલની ફૂટપાથ વ્યવસ્થા દિવ્યાંગો માટે અનુકૂળ નથી. તેથી ‘યુનિવર્સલ એક્સેસિબિલિટી’ના સિદ્ધાંતને અમલમાં મૂકવાની જરૂર છે.
રોડ સેફ્ટી સાથે સીધો સંબંધ
નિષ્ણાતોનું માનવું છે કે પદયાત્રીઓ માટે સુરક્ષિત ફૂટપાથ ઉપલબ્ધ કરાવવાથી માર્ગ અકસ્માતોમાં નોંધપાત્ર ઘટાડો થઈ શકે છે.ભારતમાં દર વર્ષે હજારો લોકો રસ્તા પર ચાલતી વખતે અકસ્માતોના ભોગ બને છે. તેના મુખ્ય કારણોમાં ફૂટપાથનો અભાવ અથવા ફૂટપાથ પરના દબાણનો સમાવેશ થાય છે.સુપ્રીમ કોર્ટના આ ચુકાદાને રોડ સેફ્ટીના દૃષ્ટિકોણથી પણ અત્યંત મહત્વપૂર્ણ માનવામાં આવી રહ્યો છે.
શહેરી આયોજનમાં બદલાવની જરૂર
શહેરી વિકાસ ક્ષેત્રના નિષ્ણાતોનું કહેવું છે કે ભારતીય શહેરોમાં ‘પિપલ ફર્સ્ટ’ મોડેલ અપનાવવાની જરૂર છે. અત્યાર સુધી મોટા ભાગની યોજનાઓ વાહનોને કેન્દ્રમાં રાખીને તૈયાર કરવામાં આવી છે.નવી નીતિઓમાં પદયાત્રીઓ, સાયકલ ચાલકો અને જાહેર પરિવહનનો ઉપયોગ કરનાર લોકોને પ્રાથમિકતા આપવી જોઈએ. સુપ્રીમ કોર્ટના આ અવલોકનથી ભવિષ્યના શહેરી આયોજન પર પણ અસર પડી શકે છે.
સામાન્ય નાગરિકોને મળશે લાભ
સુપ્રીમ કોર્ટના આ નિર્ણયનો સીધો લાભ સામાન્ય નાગરિકોને મળશે. જો સ્થાનિક તંત્રો કોર્ટના નિર્દેશોનું યોગ્ય પાલન કરશે તો શહેરોમાં વધુ સુરક્ષિત અને સુવ્યવસ્થિત ફૂટપાથ ઉપલબ્ધ થઈ શકશે.આથી બાળકોને શાળાએ જવામાં, વૃદ્ધોને દૈનિક અવરજવર કરવામાં અને મહિલાઓને સુરક્ષિત રીતે ચાલવામાં મદદ મળશે.
સુપ્રીમ કોર્ટનો આ ચુકાદો માત્ર ફૂટપાથ અંગેનો કાનૂની નિર્ણય નથી, પરંતુ નાગરિકોના મૂળભૂત અધિકારો અને સુરક્ષિત જીવન સાથે જોડાયેલો મહત્વપૂર્ણ સંદેશ છે. કોર્ટે સ્પષ્ટ કર્યું છે કે ફૂટપાથ પર ચાલવું દરેક નાગરિકનો અધિકાર છે અને રસ્તાઓ પર વાહનો કરતાં પદયાત્રીઓનો પહેલો હક છે.હવે જવાબદારી રાજ્ય સરકારો, સ્થાનિક તંત્રો શહેરી આયોજન સંસ્થાઓની છે કે તેઓ કોર્ટના માર્ગદર્શનને અમલમાં મૂકે, શહેરોને વધુ માનવકેન્દ્રિત બનાવે. જો આ દિશામાં અસરકારક કામગીરી થશે તો કરોડો ભારતીયોના દૈનિક જીવનમાં સકારાત્મક પરિવર્તન આવી શકે છે.
