અમેરિકા અને ઈરાન વચ્ચે લાંબા સમયથી ચાલી રહેલા તણાવ અને સંઘર્ષને સમાપ્ત કરવા માટે બંને દેશો વચ્ચે એક મહત્વપૂર્ણ સમજૂતી થઈ છે. આ સમજૂતીના 14 મુદ્દાઓ જાહેર કરવામાં આવ્યા છે, જેમાં શાંતિ સ્થાપવા, વેપાર ફરી શરૂ કરવા અને દરિયાઈ માર્ગોને સુરક્ષિત બનાવવાની જોગવાઈઓ સામેલ છે. જોકે સમગ્ર કરારમાં સૌથી વધુ ચર્ચા એક ખાસ મુદ્દાની થઈ રહી છે, જે હોર્મુઝ સ્ટ્રેટ સાથે જોડાયેલો છે. હોર્મુઝ સ્ટ્રેટ વિશ્વના સૌથી મહત્વપૂર્ણ દરિયાઈ માર્ગોમાંનો એક ગણાય છે. વિશ્વના કુલ કાચા તેલના વેપારનો મોટો હિસ્સો આ માર્ગ પરથી પસાર થાય છે. મિડલ ઇસ્ટમાંથી એશિયા, યુરોપ અને અન્ય દેશોમાં જતું તેલ અને ગેસ મોટા પ્રમાણમાં આ માર્ગનો ઉપયોગ કરે છે. તેથી હોર્મુઝમાં થતી કોઈપણ હલચલની સીધી અસર વૈશ્વિક અર્થતંત્ર અને ઊર્જા બજાર પર પડે છે.
તાજેતરમાં થયેલી સમજૂતીના પાંચમા મુદ્દામાં જણાવવામાં આવ્યું છે કે હોર્મુઝ સ્ટ્રેટ મારફતે કોમર્શિયલ જહાજોની અવરજવર આગામી 60 દિવસ સુધી કોઈપણ પ્રકારના ટોલ ટેક્સ વિના ચાલુ રહેશે. એટલે કે વેપારી જહાજો પર્શિયન ખાડી અને ઓમાન સાગર વચ્ચે કોઈ વધારાના શુલ્ક વગર સુરક્ષિત રીતે અવરજવર કરી શકશે. આ નિર્ણયથી હાલમાં તો વૈશ્વિક વેપાર અને તેલ બજારોને મોટી રાહત મળી છે. કારણ કે છેલ્લા કેટલાક મહિનાઓ દરમિયાન તણાવ અને સંઘર્ષના કારણે હોર્મુઝ માર્ગ પર અનિશ્ચિતતા વધી ગઈ હતી. પરિણામે વૈશ્વિક સપ્લાય ચેઇન પર પણ અસર પડી હતી અને તેલના ભાવમાં ભારે ઉછાળો જોવા મળ્યો હતો.
સમજૂતીમાં વધુમાં જણાવવામાં આવ્યું છે કે દરિયાઈ માર્ગમાં યુદ્ધ દરમિયાન ઉભી થયેલી અડચણો દૂર કરવા માટે લગભગ 30 દિવસનો સમય લાગશે. આ દરમિયાન સુરક્ષા વ્યવસ્થાઓ મજબૂત કરવામાં આવશે અને માર્ગમાં રહેલા સંભવિત જોખમોને દૂર કરવામાં આવશે, જેથી જહાજો માટે સુરક્ષિત અવરજવર સુનિશ્ચિત થઈ શકે. પરંતુ સમગ્ર ચર્ચાનું કેન્દ્ર કરારના પાંચમા મુદ્દાનો છેલ્લો ભાગ બન્યો છે. તેમાં ઉલ્લેખ કરવામાં આવ્યો છે કે ભવિષ્યમાં હોર્મુઝ સ્ટ્રેટના સંચાલન અંગે સંબંધિત દેશો વચ્ચે ચર્ચા કરવામાં આવશે. આ માટે દરિયાઈ માર્ગને અડીને આવેલા દેશો અને પ્રાદેશિક ભાગીદારો સાથે બેઠક યોજાશે અને આગળની વ્યવસ્થા નક્કી કરવામાં આવશે. આ જ બાબતે અનેક પ્રશ્નો ઊભા થયા છે. ઘણા નિષ્ણાતોનું માનવું છે કે જો હાલમાં 60 દિવસ સુધી ટોલ ન લેવાની જોગવાઈ કરવામાં આવી છે, તો ત્યારબાદ નવી વ્યવસ્થા અમલમાં આવી શકે છે. એવી સંભાવના વ્યક્ત કરવામાં આવી રહી છે કે ભવિષ્યમાં હોર્મુઝમાંથી પસાર થતા આંતરરાષ્ટ્રીય જહાજો પાસેથી કોઈ પ્રકારનો શુલ્ક અથવા ટોલ વસૂલવાની વ્યવસ્થા લાવવામાં આવી શકે.
હાલમાં કરારમાં ક્યાંય સ્પષ્ટ રીતે એવું લખવામાં આવ્યું નથી કે 60 દિવસ બાદ ટોલ ટેક્સ લાગુ થશે. જોકે ભવિષ્યના મેનેજમેન્ટ અંગે ચર્ચાનો ઉલ્લેખ થતાં અનેક અટકળો શરૂ થઈ ગઈ છે. વૈશ્વિક વેપાર ક્ષેત્ર અને શિપિંગ કંપનીઓ આ મુદ્દા પર નજીકથી નજર રાખી રહી છે. હોર્મુઝ સ્ટ્રેટનું મહત્વ એટલું વધારે છે કે અહીં લેવાતા કોઈપણ નિર્ણયની અસર માત્ર મિડલ ઇસ્ટ સુધી મર્યાદિત રહેતી નથી. ભારત, ચીન, જાપાન, દક્ષિણ કોરિયા અને યુરોપના ઘણા દેશો માટે આ માર્ગ ઊર્જા પુરવઠાનો મુખ્ય આધાર છે. જો ભવિષ્યમાં અહીં કોઈ નવો શુલ્ક લાગુ કરવામાં આવે, તો તેની અસર વૈશ્વિક વેપાર ખર્ચ અને તેલના ભાવ પર પણ પડી શકે છે. ફિલહાલ તો 60 દિવસ માટે ટોલ મુક્ત અને સુરક્ષિત અવરજવરની ખાતરી આપવામાં આવી છે. પરંતુ આ સમયગાળો પૂર્ણ થયા બાદ હોર્મુઝ સ્ટ્રેટના સંચાલન માટે કયા નવા નિયમો અમલમાં આવશે, તેના પર હવે સમગ્ર વિશ્વની નજર ટકેલી છે.
