વૈશ્વિક તેલ વેપાર માટે જીવનરેખા ગણાતા હોર્મુઝ જળમાર્ગને લઈને નવી રાજદ્વારી હલચલ; જહાજો પાસેથી ફી વસૂલવા, સુરક્ષા અને સંયુક્ત વ્યવસ્થાપન મુદ્દે ઈરાન-ઓમાન વચ્ચે ચર્ચા
વિશ્વના સૌથી મહત્વપૂર્ણ સમુદ્રી વેપાર માર્ગોમાંના એક એવા હોર્મુઝ જળમાર્ગ (Strait of Hormuz)ને લઈને ફરી એક વખત મોટા રાજદ્વારી વિકાસ સામે આવ્યા છે. ઈરાન, ઓમાન વચ્ચે થયેલી મહત્વપૂર્ણ ટેલિફોનિક વાતચીતમાં જહાજો પાસેથી ફી વસૂલાત, સમુદ્રી સુરક્ષા, જહાજોની અવરજવર અને જળમાર્ગના સંચાલન સહિતના અનેક મુદ્દાઓ પર ચર્ચા થઈ હોવાનું અહેવાલોમાં જણાવાયું છે.આ ચર્ચા એવા સમયે થઈ છે જ્યારે હોર્મુઝ જળમાર્ગને લઈને અમેરિકા, યુરોપિયન દેશો અને વૈશ્વિક શિપિંગ ઉદ્યોગમાં ભારે ચિંતા જોવા મળી રહી છે. કારણ કે વિશ્વના લગભગ 20 ટકા જેટલા તેલ અને ઊર્જા પુરવઠાનો માર્ગ હોર્મુઝ જળમાર્ગમાંથી પસાર થાય છે.
શું છે હોર્મુઝ જળમાર્ગનું મહત્વ?
હોર્મુઝ જળમાર્ગ પર્શિયન ગલ્ફ અને ઓમાનની ખાડી વચ્ચે આવેલો અત્યંત વ્યૂહાત્મક સમુદ્રી માર્ગ છે. સાઉદી અરેબિયા, યુએઈ, કુવૈત, કતાર, ઈરાક અને ઈરાન જેવા દેશોમાંથી નિકાસ થતું મોટા પ્રમાણમાં ક્રૂડ ઓઈલ અને LNG (Liquefied Natural Gas) આ જ માર્ગે વિશ્વના વિવિધ દેશોમાં પહોંચે છે.તાજેતરના મહિનાઓમાં મધ્યપૂર્વમાં વધેલા તણાવ, અમેરિકા-ઈરાન સંબંધોમાં ઉથલપાથલ અને સમુદ્રી સુરક્ષાને લઈને ઊભી થયેલી ચિંતાઓના કારણે આ જળમાર્ગ વૈશ્વિક ચર્ચાના કેન્દ્રમાં રહ્યો છે.
ફી વસૂલાત મુદ્દે શું છે વિવાદ?
ઈરાને અગાઉથી જ એવો દાવો કર્યો છે કે હોર્મુઝ જળમાર્ગના સંચાલનમાં તેને અને ઓમાનને વિશેષ અધિકાર છે. ઈરાને પ્રસ્તાવ મૂક્યો હતો કે જળમાર્ગમાંથી પસાર થતાં જહાજો પાસેથી ટ્રાન્ઝિટ ફી લેવામાં આવે. કેટલાક અહેવાલો અનુસાર 60 દિવસના સંક્રમણ સમયગાળા બાદ વિવિધ પ્રકારના જહાજો પાસેથી ફી વસૂલવાની યોજના પર વિચાર કરવામાં આવી રહ્યો હતો.ઈરાનનું કહેવું છે કે આ રકમ સમુદ્રી સુરક્ષા, નેવિગેશન સેવા, બચાવ કામગીરી અને જળમાર્ગના સંચાલન માટે ઉપયોગમાં લેવાશે. જોકે અમેરિકા અને કેટલાક પશ્ચિમી દેશોએ આ પ્રસ્તાવનો વિરોધ કર્યો છે.
ઈરાન અને ઓમાન વચ્ચે શું ચર્ચા થઈ?
તાજેતરની ફોન કોલ દરમિયાન બંને દેશોના અધિકારીઓએ હોર્મુઝ જળમાર્ગના ભવિષ્યના સંચાલન, સુરક્ષા વ્યવસ્થા અને વેપારી જહાજોની અવરજવર અંગે ચર્ચા કરી હતી.સૂત્રો મુજબ બંને પક્ષોએ સમુદ્રી માર્ગ ખુલ્લો રાખવાની જરૂરિયાત પર ભાર મૂક્યો. સાથે જ આંતરરાષ્ટ્રીય વેપારને અસર ન થાય અને જહાજોની સુરક્ષા સુનિશ્ચિત રહે તે માટે સંયુક્ત વ્યવસ્થાપન અંગે પણ વિચારવિમર્શ થયો હતો.
ઓમાનની ભૂમિકા કેમ મહત્વપૂર્ણ?
ઓમાન લાંબા સમયથી મધ્યપૂર્વમાં તટસ્થ મધ્યસ્થી તરીકે ઓળખાય છે. અમેરિકા અને ઈરાન વચ્ચે અનેક વખત ઓમાને સંવાદની પ્રક્રિયામાં મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવી છે.હોર્મુઝ જળમાર્ગનો એક ભાગ ઓમાનના પ્રાદેશિક જળક્ષેત્ર સાથે પણ જોડાયેલો છે. તેથી આ માર્ગના ભવિષ્ય અંગે કોઈપણ નિર્ણયમાં ઓમાનની ભૂમિકા મહત્વપૂર્ણ ગણાય છે.
અમેરિકા કેમ ચિંતિત?
અમેરિકાએ હોર્મુઝમાં ફી વસૂલવાની સંભાવના સામે વાંધો વ્યક્ત કર્યો છે. અમેરિકાનું માનવું છે કે આંતરરાષ્ટ્રીય જળમાર્ગોમાં જહાજોની અવરજવર પર વધારાના નાણાકીય બોજા લાદવાથી વૈશ્વિક વેપાર અને ઊર્જા પુરવઠા પર અસર પડી શકે છે.અમેરિકી નેતૃત્વે અગાઉ પણ સ્પષ્ટ કર્યું હતું કે આંતરરાષ્ટ્રીય નેવિગેશનની સ્વતંત્રતા જાળવવી જરૂરી છે.
યુરોપિયન દેશોની ચિંતા
ફ્રાન્સ અને બ્રિટન સહિતના અનેક યુરોપિયન દેશોએ હોર્મુઝ જળમાર્ગની સુરક્ષા માટે બહુરાષ્ટ્રીય સમુદ્રી મિશનની પણ ચર્ચા કરી છે. જોકે ઈરાને વિદેશી સૈન્ય હાજરી અંગે અનિચ્છા વ્યક્ત કરી છે.ઈરાનનું કહેવું છે કે જળમાર્ગનું સંચાલન માત્ર ઈરાન અને ઓમાનના અધિકારક્ષેત્રમાં આવે છે અને બહારના દેશોની સીધી દખલગીરી જરૂરી નથી.
વૈશ્વિક તેલ બજાર પર અસર
હોર્મુઝ જળમાર્ગમાં કોઈપણ પ્રકારનો વિવાદ અથવા અવરોધ વૈશ્વિક તેલ બજાર પર સીધી અસર કરે છે. આ માર્ગ દ્વારા દરરોજ લાખો બેરલ ક્રૂડ ઓઈલનું પરિવહન થાય છે.તાજેતરમાં શાંતિ સમજૂતી અને જળમાર્ગ ફરી ખૂલવાની આશા વચ્ચે આંતરરાષ્ટ્રીય બજારમાં તેલના ભાવમાં ઘટાડો નોંધાયો હતો. જોકે જહાજોની અવરજવર સંપૂર્ણપણે સામાન્ય થવામાં હજુ સમય લાગી શકે છે.
હજુ પણ બાકી છે કેટલાક પ્રશ્નો
જોકે ઈરાન અને ઓમાન વચ્ચે અનેક મુદ્દાઓ પર ચર્ચા અને પ્રાથમિક સહમતિના સંકેતો મળ્યા છે, પરંતુ ફીનો ચોક્કસ માળખો, તેની કાનૂની માન્યતા અને આંતરરાષ્ટ્રીય સમુદાયની સ્વીકૃતિ જેવા મુદ્દાઓ હજુ સ્પષ્ટ થયા નથી. કેટલાક અહેવાલો અનુસાર ઓમાને જાહેર રીતે નેવિગેશનની સ્વતંત્રતાનું સમર્થન કર્યું છે અને કોઈપણ વ્યવસ્થા આંતરરાષ્ટ્રીય કાયદા અનુસાર હોવી જોઈએ તેવી વાત કરી છે.
આગામી દિવસોમાં અમેરિકા, ઈરાન, ઓમાન અને અન્ય વૈશ્વિક શક્તિઓ વચ્ચે વધુ ચર્ચાઓ થવાની સંભાવના છે. જો કોઈ ઔપચારિક સમજૂતી થાય તો તે માત્ર મધ્યપૂર્વ માટે જ નહીં પરંતુ સમગ્ર વૈશ્વિક ઊર્જા બજાર માટે મહત્વપૂર્ણ સાબિત થઈ શકે છે.હાલ માટે એટલું સ્પષ્ટ છે કે હોર્મુઝ જળમાર્ગને લઈને ઈરાન અને ઓમાન વચ્ચેની તાજેતરની વાતચીતે નવા રાજદ્વારી સંકેતો આપ્યા છે. ફી વસૂલાત, સુરક્ષા અને જળમાર્ગના સંચાલન અંગે બંને દેશો વચ્ચે ચર્ચા આગળ વધી રહી છે અને વિશ્વભરના વેપારીઓ, તેલ ઉત્પાદકો તથા શિપિંગ કંપનીઓની નજર હવે આ વાટાઘાટોના આગામી તબક્કા પર ટકેલી છે.
