ગુજરાતમાં આ વર્ષે ઓછા વરસાદના કારણે જળાશયોમાં પાણીના સંગ્રહની સ્થિતિ ચિંતાજનક બની છે. ગત વર્ષની સરખામણીએ રાજ્યના મોટાભાગના જળાશયોમાં પાણીનો જથ્થો નોંધપાત્ર રીતે ઘટ્યો છે. ખાસ કરીને રાજ્યના 17 મુખ્ય જળાશયોમાં પણ પાણીની સપાટીમાં મોટો ઘટાડો જોવા મળી રહ્યો છે. એક તરફ ઓછા વરસાદની અસર ખેતી અને પીવાના પાણીના આયોજન પર પડવાની ચિંતા વધી છે, તો બીજી તરફ સરદાર સરોવર ડેમમાં ગત વર્ષની સરખામણીએ વધુ પાણીનો સંગ્રહ હોવો રાજ્ય માટે રાહતરૂપ છે. હાલની સ્થિતિમાં સરદાર સરોવર ડેમ રાજ્યની પાણીની જરૂરિયાતો માટે મહત્ત્વનો આધાર બની રહ્યો છે.
નવેમ્બર 2025માં ગુજરાતના કુલ 206 જળાશયોમાં 15,284.37 મિલિયન ક્યુબિક મીટર (એમસીએમ) પાણીનો જથ્થો ઉપલબ્ધ હતો. જ્યારે નવેમ્બર 2026માં આ જથ્થો ઘટીને 10,103 એમસીએમ થયો છે. આમ, એક વર્ષમાં રાજ્યના કુલ જળાશયોમાં પાણીના સંગ્રહમાં 5,181.37 એમસીએમનો ઘટાડો નોંધાયો છે. આ ઘટાડો રાજ્યમાં જળસંગ્રહની સ્થિતિ કેટલી નબળી બની છે તેનો અંદાજ આપે છે.
માત્ર કુલ જળાશયો જ નહીં, પરંતુ રાજ્યના 17 મુખ્ય જળાશયોમાં પણ પાણીનો જથ્થો ઘટ્યો છે. નવેમ્બર 2025માં આ જળાશયોમાં 12,783.78 એમસીએમ પાણીનો સંગ્રહ હતો, જે આ વર્ષે ઘટીને 8,840.65 એમસીએમ થયો છે. એટલે કે મુખ્ય જળાશયોમાં એક વર્ષ દરમિયાન 3,943.13 એમસીએમ પાણી ઓછું થયું છે. રાજ્યના મોટા ભાગના વિસ્તારોમાં વરસાદની અછત અને જળાશયોમાં પાણીની આવક ઓછી રહેવાના કારણે આ સ્થિતિ ઊભી થઈ છે.
વરસાદના આંકડા પણ આ ઘટાડાની સ્થિતિ સ્પષ્ટ કરે છે. વર્ષ 2026માં રાજ્યમાં અત્યાર સુધીમાં 811.96 મિમી વરસાદ નોંધાયો છે, જે સરેરાશ વરસાદના 89.34 ટકા જેટલો છે. તેની સામે વર્ષ 2025માં નવેમ્બર મહિના સુધીમાં 1,061.80 મિમી વરસાદ નોંધાયો હતો, જે સરેરાશના 119.13 ટકા હતો. આમ, ગત વર્ષની સરખામણીએ આ વર્ષે 249.84 મિમી ઓછો વરસાદ નોંધાયો છે. વરસાદની સરેરાશ ટકાવારીમાં પણ 29.79 ટકાનો ઘટાડો થયો છે. ઓછા વરસાદને કારણે જળાશયોમાં પાણીની આવક પર અસર પડી છે અને આગામી સમયમાં પાણીના આયોજન અંગે ચિંતા વધી છે.
આ સ્થિતિમાં સરદાર સરોવર ડેમ રાજ્ય માટે સૌથી મોટી રાહત બની રહ્યો છે. નવેમ્બર 2025માં સરદાર સરોવર ડેમમાં 9,369.82 એમસીએમ પાણીનો જથ્થો હતો, જે આ વર્ષે વધીને 9,440.68 એમસીએમ થયો છે. એટલે કે ગત વર્ષની સરખામણીએ ડેમમાં 70.86 એમસીએમ વધુ પાણીનો સંગ્રહ છે. રાજ્યના અન્ય મોટા જળાશયોમાં પાણીનો જથ્થો ઘટ્યો હોવા છતાં સરદાર સરોવર ડેમમાં પાણીનું પ્રમાણ જળવાઈ રહેવું મહત્ત્વનું છે. રાજ્યની પાણીની જરૂરિયાતો પૂરી કરવામાં આ ડેમની ભૂમિકા આગામી સમયમાં વધુ મહત્ત્વની બની શકે છે.
બીજી તરફ, ઉકાઈ ડેમમાં પાણીના જથ્થામાં મોટો ઘટાડો નોંધાયો છે. નવેમ્બર 2025માં ઉકાઈ ડેમમાં 7,392.92 એમસીએમ પાણી હતું, જે આ વર્ષે ઘટીને 5,376.54 એમસીએમ થયું છે. એટલે કે એક વર્ષમાં 2,016.38 એમસીએમ પાણીનો ઘટાડો થયો છે. કડાણા ડેમમાં પણ પાણીનો જથ્થો 1,249.30 એમસીએમથી ઘટીને 793.71 એમસીએમ થયો છે. ધરોઈ ડેમમાં 812.90 એમસીએમની સામે હવે 406.33 એમસીએમ પાણી ઉપલબ્ધ છે. પાનમ ડેમમાં પાણીનો જથ્થો 578.18 એમસીએમથી ઘટીને 321.38 એમસીએમ થયો છે.
અન્ય જળાશયોની સ્થિતિ પણ ખાસ સારી નથી. દાંતીવાડા ડેમમાં ગત વર્ષે 381.60 એમસીએમ પાણી હતું, જે આ વર્ષે ઘટીને માત્ર 89.96 એમસીએમ રહ્યું છે. ભાદર ડેમમાં પાણીનો જથ્થો 188.14 એમસીએમથી ઘટીને 31.33 એમસીએમ થયો છે. હાથમતી ડેમમાં 152.84 એમસીએમની સામે 72.87 એમસીએમ પાણી છે, જ્યારે વાત્રક ડેમમાં 158.20 એમસીએમથી ઘટીને 101.21 એમસીએમ પાણીનો સંગ્રહ રહ્યો છે. કરજણ ડેમમાં પણ પાણીનો જથ્થો 537.57 એમસીએમથી ઘટીને 476.90 એમસીએમ થયો છે. દમણગંગા અને શેત્રુંજી જેવા જળાશયોમાં પણ ગત વર્ષની સરખામણીએ પાણીનો જથ્થો ઓછો નોંધાયો છે.
જળાશયોમાં પાણીની સ્થિતિ કેટલી બદલાઈ છે તે 90 ટકાથી વધુ પાણી ધરાવતા જળાશયોની સંખ્યા પરથી પણ સમજી શકાય છે. નવેમ્બર 2025માં રાજ્યના 151 જળાશયોમાં 90 ટકાથી વધુ પાણીનો સંગ્રહ હતો. આ વર્ષે આવા જળાશયોની સંખ્યા ઘટીને માત્ર 35 થઈ છે. બીજી તરફ, 70 ટકાથી ઓછો પાણીનો જથ્થો ધરાવતા જળાશયોની સંખ્યા ગત વર્ષે 30 હતી, જે આ વર્ષે વધીને 147 થઈ ગઈ છે. એટલે કે ગત વર્ષે જ્યાં મોટાભાગના જળાશયો પાણીથી ભરેલા હતા, ત્યાં આ વર્ષે અનેક જળાશયોમાં પાણીનું પ્રમાણ ઘણું ઓછું રહ્યું છે.
ઓછા વરસાદની અસર ખાસ કરીને રાજ્યના કેટલાક જિલ્લાઓમાં વધુ ગંભીર બની છે. દેવભૂમિ દ્વારકા, પોરબંદર, જામનગર અને કચ્છ જિલ્લામાં ચોમાસા દરમિયાન વરસાદની સ્થિતિ અત્યંત નબળી રહી છે. ઓછા વરસાદના કારણે આ ચાર જિલ્લાઓમાં દુષ્કાળ જેવી સ્થિતિ ઊભી થતાં મુખ્યમંત્રી ભૂપેન્દ્ર પટેલ દ્વારા દુષ્કાળ જાહેર કરવામાં આવ્યો છે. વરસાદની અછતની સીધી અસર ખેતી, પાક ઉત્પાદન અને પાણીની ઉપલબ્ધતા પર પડવાની ચિંતા છે. ખેડૂતો માટે સિંચાઈના પાણીની વ્યવસ્થા અને ગ્રામ્ય વિસ્તારોમાં પીવાના પાણીની જરૂરિયાત પૂરી કરવી પણ પડકારરૂપ બની શકે છે.
વડોદરાના આજવા સરોવરની સ્થિતિ પણ ઓછા વરસાદની અસર દર્શાવે છે. વર્ષ 2025માં સારા વરસાદના કારણે સપ્ટેમ્બર મહિનામાં આજવા સરોવરની સપાટી 212.95 ફૂટ સુધી પહોંચી હતી. પાણીની આવક સતત વધતાં સરોવરના તમામ 62 દરવાજા ખોલવાની ફરજ પડી હતી. તેની સામે આ વર્ષે ઓછા વરસાદને કારણે આજવા સરોવરની સપાટી એક પણ વખત ભયજનક સ્તરે પહોંચી નથી. સામાન્ય રીતે ફેબ્રુઆરી મહિનામાં જોવા મળતી પાણીની સપાટી નવેમ્બર મહિનામાં જ જોવા મળી રહી છે. આજે સવારે આજવા સરોવરની સપાટી 208.57 ફૂટ નોંધાઈ હતી. ગત વર્ષની સરખામણીએ આ વર્ષે સરોવરમાં પાણીનો સંગ્રહ ઓછો રહ્યો છે.
આમ, ગુજરાતમાં ઓછા વરસાદના કારણે જળસંગ્રહની સ્થિતિમાં મોટો ઘટાડો જોવા મળી રહ્યો છે. રાજ્યના કુલ જળાશયો અને મુખ્ય ડેમોમાં પાણીનું પ્રમાણ ઘટ્યું છે, જ્યારે 90 ટકાથી વધુ ભરેલા જળાશયોની સંખ્યા પણ નોંધપાત્ર રીતે ઓછી થઈ છે. સરદાર સરોવર ડેમમાં ગત વર્ષ કરતાં વધુ પાણી હોવું હાલ પૂરતી રાહત આપે છે, પરંતુ અન્ય જળાશયોની સ્થિતિ આગામી મહિનાઓમાં પાણીના વ્યવસ્થાપનને વધુ મહત્ત્વપૂર્ણ બનાવે છે.
