જો તમે દરેક નાના કે મોટા વ્યવહાર માટે વારંવાર UPI નો ઉપયોગ કરો છો તો આ સમાચાર તમારા માટે ખૂબ જ સુસંગત સાબિત થઈ શકે છે. ભારતીય રિઝર્વ બેંક (RBI) હાલમાં ડિજિટલ છેતરપિંડીને રોકવા માટે એક નવા નિયમન પર વિચાર કરી રહી છે.
આ પ્રસ્તાવિત નિયમ હેઠળ જો તમે UPI અથવા IMPS દ્વારા ₹10,000 થી વધુનો વ્યવહાર કરો છો તો ભંડોળના ટ્રાન્સફરમાં એક કલાકનો વિલંબ થઈ શકે છે. આ ‘કૂલિંગ-ઓફ પીરિયડ’નો ઉદ્દેશ્ય ગ્રાહકોને છેતરપિંડીભરી પ્રવૃત્તિઓથી બચાવવાનો છે. RBI એ 8 મે 2026 સુધી આ દરખાસ્ત અંગે સૂચનો મંગાવ્યા છે જેના પછી આ બાબતે અંતિમ માર્ગદર્શિકા જારી કરવામાં આવે તેવી અપેક્ષા છે.
સરળ શબ્દોમાં કહીએ તો ‘ડિજિટલ ઇન્ડિયા’ના યુગમાં જ્યાં આપણે આંખના પલકારામાં ગમે ત્યાં પૈસા મોકલવા માટે ટેવાયેલા છીએ આ ઝડપી ગતિને થોડો ‘સ્પીડ બમ્પ’નો સામનો કરવો પડશે. RBI દેશભરમાં ઓનલાઈન છેતરપિંડીમાં ચિંતાજનક વધારાનો સામનો કરવા માટે એક કડક નવો નિયમન લાગુ કરવાની તૈયારી કરી રહી છે. આ નવા પ્રસ્તાવ હેઠળ જો તમે UPI અથવા IMPS દ્વારા કોઈ વ્યક્તિને ₹10,000 થી વધુ રકમ ટ્રાન્સફર કરો છો તો ભંડોળ તાત્કાલિક જમા થશે નહીં. તેના બદલે આવા વ્યવહારો પર ફરજિયાત એક કલાકનો ‘કૂલિંગ-ઓફ પીરિયડ’ લાદવામાં આવી શકે છે. આનો અસરકારક અર્થ એ છે કે ભંડોળ પ્રાપ્તકર્તાને ટ્રાન્સફર કરેલી રકમ મેળવવા માટે એક કલાક સુધી રાહ જોવી પડી શકે છે. RBI એ 8 મે 2026 સુધી આ પહેલ પર પ્રતિસાદ માંગ્યો છે જે પછી નીતિને અંતિમ સ્વરૂપ આપવામાં આવે તેવી શક્યતા છે.
શું એક કલાકનો વિલંબ ₹10,000 થી વધુના બધા UPI ટ્રાન્સફર પર લાગુ થશે?
ના આ વિલંબ દરેક વ્યવહાર પર લાગુ થશે નહીં. તે ખાસ કરીને UPI દ્વારા કરવામાં આવતા “વ્યક્તિ-થી-વ્યક્તિ” (P2P) ટ્રાન્સફર પર લાગુ થશે. આ સીધા બીજા વ્યક્તિના બેંક ખાતા અથવા UPI ID પર મોકલવામાં આવતી ચુકવણીઓના સંદર્ભમાં છે.
શું ઇંધણ અથવા ઑનલાઇન ખરીદી માટે ચૂકવણી આ વિલંબને આધીન રહેશે?
જો તમે કરિયાણા, ઇંધણ અથવા ઑનલાઇન ખરીદી માટે ₹10,000 થી વધુની ચુકવણી કરવાનું આયોજન કરી રહ્યા છો તો આવા વ્યવહારોમાં કોઈ વિલંબ થશે નહીં, કારણ કે તે તાત્કાલિક પ્રક્રિયા કરવામાં આવશે. વ્યક્તિ-થી-વેપારી ચુકવણીમાં દુકાનો પર QR કોડ સ્કેન કરીને, પેટ્રોલ પંપ પર ચૂકવણી કરીને અથવા વેબસાઇટ્સ અને એપ્લિકેશન્સ પર ખરીદી કરીને ચુકવણી કરવાનો સમાવેશ થાય છે. RBI એ હાલમાં આવી ચુકવણીઓને આ દરખાસ્તના અવકાશની બહાર રાખી છે.
આ કડક પગલાં પાછળનું મુખ્ય કારણ ઓનલાઈન છેતરપિંડીને કારણે થતા મોટા નાણાકીય નુકસાન છે. ફક્ત 2025 માં, ભારતમાં વ્યક્તિઓએ ડિજિટલ છેતરપિંડીને કારણે સામૂહિક રીતે ₹22,000 કરોડથી વધુનું નુકસાન કર્યું છે. આંકડા દર્શાવે છે કે ₹10,000 થી વધુના વ્યવહારો સંખ્યામાં ઓછા હોઈ શકે છે પરંતુ તે કપટી વ્યવહારોના કુલ મૂલ્યના આશરે 98.5% હિસ્સો ધરાવે છે. સ્કેમર્સ ઘણીવાર “સોશિયલ એન્જિનિયરિંગ” ધાકધમકી અથવા લાલચનો ઉપયોગ કરીને વ્યક્તિઓને તાત્કાલિક ભંડોળ ટ્રાન્સફર કરવા દબાણ કરવા માટે ઉપયોગ કરે છે. આ એક કલાકના વિલંબ (અથવા “હોલ્ડિંગ પિરિયડ”) નો હેતુ પીડિતને થોભવા, વિચારવા અને પરિસ્થિતિનું મૂલ્યાંકન કરવા માટે પૂરતો સમય આપવાનો છે. જો કોઈ વ્યક્તિને ખબર પડે કે તેમની સાથે છેતરપિંડી થઈ છે તો તેઓ તે એક કલાકની અંદર વ્યવહાર રદ કરી શકશે, જેનાથી તેમના મહેનતથી કમાયેલા પૈસા ગુમાવવાથી બચી શકશે.
આ એક કલાકના વિરામ ઉપરાંત RBI સુરક્ષા વધારવા માટે અન્ય ઘણા મહત્વપૂર્ણ ફેરફારો અમલમાં મૂકવા માટે તૈયાર છે. વૃદ્ધોની સુરક્ષા માટે એક નવો નિયમ ઘડવામાં આવી રહ્યો છે જેમાં એવી જોગવાઈ કરવામાં આવી રહી છે કે 70 વર્ષથી વધુ ઉંમરના વ્યક્તિઓ જે ₹50,000 થી વધુ રકમ ટ્રાન્સફર કરવા માંગે છે તેઓએ નિયુક્ત “વિશ્વસનીય વ્યક્તિ” પાસેથી પૂર્વ અધિકૃતતા મેળવવી પડશે. વધુમાં જો ₹25 લાખથી વધુની અચાનક ડિપોઝિટ મળી આવે તો બેંકોને વ્યક્તિગત અથવા નાના વ્યવસાય ખાતામાં ભંડોળ જમા કરતા પહેલા કોઈપણ વ્યવહારની કાયદેસરતા ચકાસવા માટે નિર્દેશિત કરી શકાય છે. વધુમાં “કિલ સ્વિચ” વિકલ્પ રજૂ કરવામાં આવશે, જેનાથી ગ્રાહકોને છેતરપિંડીની શંકા હોય તો તેઓ એક જ બટન દબાવવાથી તેમની બધી ડિજિટલ સેવાઓ – UPI, નેટ બેંકિંગ અને કાર્ડ સેવાઓ સહિત – તાત્કાલિક અક્ષમ કરી શકશે. જ્યારે આ પગલાથી અમુક વ્યક્તિઓને થોડી અસ્થાયી અસુવિધા થઈ શકે છે, તે તમારી બચતની સલામતી અને સલામતી સુનિશ્ચિત કરવામાં એક ક્રાંતિકારી પગલું બનવાનું વચન આપે છે.
