કોવિડ-19 મહામારી બાદથી જ અમેરિકાના રાષ્ટ્રપતિ ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પ અને વિશ્વ સ્વાસ્થ્ય સંગઠન (WHO) વચ્ચે તણાવ સતત વધી રહ્યો હતો. હવે આ વિવાદ વધુ ગંભીર બની ગયો છે, કારણ કે અમેરિકાએ સત્તાવાર રીતે WHO સાથેનો પોતાનો સંબંધ પૂર્ણ કરી દીધો છે. અમેરિકી સરકારે સ્પષ્ટ કર્યું છે કે હવે તે WHOનો ભાગ નહીં રહે અને ભવિષ્યમાં નિરીક્ષક તરીકે પણ સંગઠન સાથે જોડાવાની તેની કોઈ યોજના નથી. અમેરિકાના સ્વાસ્થ્ય અને માનવ સેવા વિભાગ (HHS) દ્વારા જાહેર કરવામાં આવેલી માહિતી મુજબ, સરકારે WHOને આપવામાં આવતું તમામ ફંડિંગ તાત્કાલિક અસરથી બંધ કરી દીધું છે. ટ્રમ્પ પ્રશાસનનું માનવું છે કે WHO કોવિડ-19 મહામારી દરમિયાન યોગ્ય રીતે કામ કરવામાં નિષ્ફળ ગયું હતું અને તેના કારણે અમેરિકાને અબજો ડોલરનું નુકસાન સહન કરવું પડ્યું હતું.
HHSના પ્રવક્તાએ જણાવ્યું હતું કે રાષ્ટ્રપતિ ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પે પોતાના વિશેષ અધિકારોનો ઉપયોગ કરીને WHOને ભવિષ્યમાં કોઈપણ અમેરિકી સરકારી સંસાધનો કે સહાય ટ્રાન્સફર કરવા પર પ્રતિબંધ મૂકી દીધો છે. અમેરિકાનું કહેવું છે કે હવે તે વૈશ્વિક સ્વાસ્થ્ય મુદ્દાઓ પર WHO જેવી આંતરરાષ્ટ્રીય સંસ્થાઓ પર નિર્ભર રહેવા કરતાં અન્ય દેશો સાથે સીધો સહયોગ કરશે. આ સમગ્ર મામલામાં સૌથી મોટો વિવાદ WHO દ્વારા કરાયેલા 26 કરોડ ડોલરના દાવાને લઈને ઊભો થયો છે. WHOના પ્રવક્તા મુજબ, અમેરિકાએ વર્ષ 2024 અને 2025 માટેની પોતાની બાકી સભ્ય ફી હજુ સુધી ચૂકવી નથી. સંગઠનનું કહેવું છે કે અમેરિકાની આ બાકી રકમ ચૂકવવી જરૂરી છે. જોકે અમેરિકી વિદેશ વિભાગના અધિકારીઓએ WHOના આ દાવાને સંપૂર્ણપણે નકારી કાઢ્યો છે. તેમનું કહેવું છે કે અમેરિકન જનતાએ WHO માટે પહેલેથી જ ઘણું યોગદાન આપ્યું છે અને સંગઠન છોડવા માટે બાકી ચૂકવણી કરવી ફરજિયાત હોવાનો કોઈ સ્પષ્ટ કાયદો નથી.
આ મુદ્દે કાનૂની નિષ્ણાતોમાં પણ ભારે ચર્ચા શરૂ થઈ ગઈ છે. અમેરિકન કાયદા અનુસાર, કોઈપણ આંતરરાષ્ટ્રીય સંગઠનમાંથી બહાર નીકળવા માટે એક વર્ષ પહેલાં સત્તાવાર સૂચના આપવી અને બાકી રહેલી તમામ ફી ચૂકવવી જરૂરી માનવામાં આવે છે. જ્યોર્જટાઉન યુનિવર્સિટીના કાનૂની નિષ્ણાત લોરેન્સ ગોસ્ટિને ટ્રમ્પ સરકારના આ નિર્ણયને અમેરિકન કાયદાનું સ્પષ્ટ ઉલ્લંઘન ગણાવ્યું છે. તેમણે કહ્યું કે કાયદાકીય રીતે જોવામાં આવે તો અમેરિકાએ WHO છોડતા પહેલાં બાકી તમામ ચુકવણી કરવી જોઈએ હતી. છતાં રાજકીય અને વહીવટી પરિસ્થિતિઓને જોતા ટ્રમ્પ સરકાર સામે કોઈ મોટી કાર્યવાહી થવાની શક્યતા ઓછી દેખાઈ રહી છે. અમેરિકાના આ નિર્ણયથી WHO પર પણ મોટો આર્થિક પ્રભાવ પડી શકે છે. કારણ કે અમેરિકા લાંબા સમયથી WHOનો સૌથી મોટો ફંડ આપનાર દેશ રહ્યો છે. અમેરિકી સહાય બંધ થવાથી સંગઠનની અનેક વૈશ્વિક આરોગ્ય યોજનાઓ, રોગચાળો નિયંત્રણ પ્રોગ્રામ અને ગરીબ દેશોમાં ચાલતા સ્વાસ્થ્ય અભિયાન પર અસર થવાની આશંકા વ્યક્ત થઈ રહી છે.
WHOના પ્રવક્તાએ જણાવ્યું છે કે આગામી ફેબ્રુઆરીમાં યોજાનારી કાર્યકારી બોર્ડની બેઠકમાં અમેરિકાના બહાર નીકળવાના નિર્ણય અને તેની અસર અંગે ચર્ચા કરવામાં આવશે. સભ્ય દેશો આ મુદ્દે આગળની વ્યૂહરચના નક્કી કરશે. વિશ્વ રાજકારણ અને વૈશ્વિક આરોગ્ય ક્ષેત્રના નિષ્ણાતો માને છે કે અમેરિકાના આ નિર્ણયથી આંતરરાષ્ટ્રીય આરોગ્ય વ્યવસ્થામાં નવી અનિશ્ચિતતા ઊભી થઈ શકે છે. ખાસ કરીને ભવિષ્યમાં કોઈ નવી વૈશ્વિક મહામારી કે આરોગ્ય સંકટ ઉભું થાય તો WHOની ભૂમિકા અને તેની આર્થિક ક્ષમતા બંને પર પ્રશ્નો ઊભા થઈ શકે છે. હાલ માટે સ્પષ્ટ છે કે ટ્રમ્પ સરકાર WHO સામે આક્રમક વલણ અપનાવી રહી છે અને અમેરિકાએ હવે વૈશ્વિક આરોગ્ય નીતિમાં અલગ માર્ગ પસંદ કરવાનો નિર્ણય લીધો છે.
