સુપ્રીમ કોર્ટના જસ્ટિસ એમ. એમ. સુંદરેશ અને જસ્ટિસ એન. કોટીશ્વર સિંહની ખંડપીઠે એક મહત્વપૂર્ણ કેસની સુનાવણી દરમિયાન આ ચુકાદો આપ્યો છે. કોર્ટે જણાવ્યું કે, ન્યાયનો પ્રાથમિક સિદ્ધાંત છે કે કોઈપણ વ્યક્તિને તેની દલીલ સાંભળ્યા વિના દોષિત અથવા આરોપી તરીકે પ્રક્રિયામાં ધકેલી શકાય નહીં.ભારતીય નાગરિક સુરક્ષા સંહિતા (BNSS) હેઠળ, અદાલતો આરોપીને પોતાની વાત રજૂ કરવાની વાજબી તક આપ્યા વિના ગુનાની નોંધ (Cognizance) લઈ શકે નહીં અને સમન જારી કરી શકે નહીં. જો આ નિયમનું ઉલ્લંઘન કરીને સમન જારી કરવામાં આવશે, તો તે કાયદાકીય રીતે અમાન્ય, શૂન્ય ગણાશે.
સુપ્રીમ કોર્ટની મહત્વની ટિપ્પણી:
“આરોપીને સાંભળવાનો અધિકાર એ માત્ર એક પ્રક્રિયાગત ઔપચારિકતા નથી, પરંતુ તે ભારતીય બંધારણના અનુચ્છેદ 21 (જીવન અને વ્યક્તિગત સ્વતંત્રતાનો અધિકાર) માંથી ઉદ્ભવતો એક મૂળભૂત અને મહત્વપૂર્ણ અધિકાર છે.”
શું હતો સમગ્ર મામલો?
આ મામલો પરવિન્દર સિંહ નામના વ્યક્તિ સામે મની લોન્ડરિંગ એક્ટ (PMLA) હેઠળ ચાલી રહેલી તપાસ અને ઉત્તરાખંડ હાઈકોર્ટના એક આદેશ સામેની અપીલ સાથે જોડાયેલો હતો.
કેસની પૃષ્ઠભૂમિ: એન્ફોર્સમેન્ટ ડિરેક્ટોરેટ (ED) દ્વારા આરોપી પરવિન્દર સિંહ સામે જુલાઈ 2023માં કેસ (ECIR) દાખલ કરાયો હતો. ત્યારબાદ જૂન 2024માં વિશેષ અદાલતમાં ફરિયાદ દાખલ કરવામાં આવી હતી.
કાયદાકીય વળાંક: વિશેષ અદાલતે આ મામલે ૨ જુલાઈ ૨૦૨૪ના રોજ સંજ્ઞાન (Cognizance) લીધું હતું. ખાસ વાત એ છે કે, આના બરાબર એક દિવસ પહેલા એટલે કે ૧ જુલાઈ ૨૦૨૪થી દેશમાં જૂની કલમો (CrPC) ના સ્થાને નવી કાયદા સંહિતા ‘BNSS’ લાગુ થઈ ચૂકી હતી.
ખામી: વિશેષ અદાલતે ગુનાની નોંધ લેતી વખતે અને સમન જારી કરતી વખતે આરોપી પક્ષને પોતાની દલીલ રજૂ કરવાની કાયદેસરની તક આપી ન હતી, જેને આરોપીએ સુપ્રીમ કોર્ટમાં પડકારી હતી.
નવી કાયદા સંહિતા (BNSS) ની કલમ ૨૨૩(૧) નો સંદર્ભ
અગાઉની ક્રિમિનલ પ્રોસિજર કોડ (CrPC) માં મેજિસ્ટ્રેટ સીધા જ ફરિયાદના આધારે સમન જારી કરી શકતા હતા. પરંતુ દેશમાં લાગુ કરાયેલા નવા કાયદા ભારતીય નાગરિક સુરક્ષા સંહિતા (BNSS) ની કલમ 223(1) માં મોટો સુધારો કરવામાં આવ્યો છે.
આ જોગવાઈ મુજબ, કોઈપણ મેજિસ્ટ્રેટ કોઈપણ ફરિયાદ પર આરોપીને પક્ષ રાખવાની તક આપ્યા વિના સીધી જ ગુનાની નોંધ લઈ શકે નહીં. સુપ્રીમ કોર્ટે આ જ જોગવાઈને રેખાંકિત કરતા કહ્યું કે, ED અથવા અન્ય કોઈપણ તપાસ એજન્સીના કેસમાં પણ આ નિયમ સમાન રીતે લાગુ પડે છે.
તપાસ એજન્સીની દલીલ કોર્ટે ફગાવી
સુનાવણી દરમિયાન એન્ફોર્સમેન્ટ ડિરેક્ટોરેટ (ED) તરફથી દલીલ કરવામાં આવી હતી કે આરોપીએ એ સાબિત કરવું જોઈએ કે સુનાવણી ન મળવાથી તેને શું નુકસાન કે પૂર્વગ્રહ (Prejudice) થયો છે. જોકે, સુપ્રીમ કોર્ટે આ દલીલને સ્પષ્ટપણે નકારી કાઢી હતી.ખંડપીઠે જણાવ્યું કે જ્યારે કાયદો પોતે જ નાગરિક કે આરોપીને રક્ષણ આપતો હોય અને સુનાવણીની ફરજિયાત જોગવાઈ કરતો હોય, ત્યારે પ્રક્રિયાનું પાલન ન કરવું એ જ મોટી કાયદાકીય ભૂલ છે. આવી સ્થિતિમાં જારી કરાયેલી કોઈ પણ કાનૂની નોટિસ કે સમન ટકી શકે નહીં.
નવા કાયદા અંગે સુપ્રીમ કોર્ટની પ્રશંસા
સુપ્રીમ કોર્ટે પોતાના ચુકાદામાં નવા કાયદા (BNSS) ના વખાણ કરતા તેને “નાગરિક-કેન્દ્રિત” (Citizen-Centric) ગણાવ્યો હતો. કોર્ટે ઉમેર્યું કે, બ્રિટિશ કાળના જૂના કાયદાઓની સરખામણીએ આ નવો કાયદો દેશના નાગરિકોના અધિકારોનું રક્ષણ કરવા માટે અને તપાસ એજન્સીઓ પર ન્યાયિક અંકુશ રાખવા માટે વધુ સક્ષમ અને પ્રગતિશીલ છે.
આ ચુકાદાની દૂરોગામી અસરો
માનવ અધિકારોનું રક્ષણ: કોઈપણ ખોટી કે પૂર્વગ્રહયુક્ત ફરિયાદના આધારે નાગરિકોને સીધા જ કોર્ટના ચક્કરમાં પડતા આ ચુકાદો બચાવશે.
એજન્સીઓની મનમાની પર રોક: ED, CBI કે પોલીસ જેવી એજન્સીઓ કોર્ટ સમક્ષ એકતરફી દલીલોના આધારે સીધા જ સમન જારી કરાવી શકશે નહીં.
અદાલતો માટે કડક આદેશ: દેશની તમામ નીચલી અદાલતો અને વિશેષ અદાલતો માટે હવે ગુનાની સંજ્ઞાન લેતા પહેલા આરોપીને નોટિસ પાઠવી તેને સાંભળવો અનિવાર્ય બની જશે.
સુપ્રીમ કોર્ટનો આ નિર્ણય ભારતીય ન્યાય પ્રણાલીમાં ન્યાયી ટ્રાયલ (Fair Trial) અને કુદરતી ન્યાયના સિદ્ધાંત (Natural Justice) ને વધુ મજબૂત બનાવે છે.
