કેન્દ્ર સરકારે વરિષ્ઠ અધિકારી નરેશ પાલ ગંગવારને ઉચ્ચ શિક્ષણ વિભાગના નવા સચિવ તરીકે નિયુક્ત કર્યા છે. તેઓ વિનીત જોશીનું સ્થાન લેશે. તેમની નિમણૂક એવા સમયે થઈ છે જ્યારે નેશનલ એજ્યુકેશન પોલિસી (NEP) 2020 હેઠળ જાહેર કરાયેલા અનેક મહત્વપૂર્ણ સુધારાઓ હજુ સુધી સંપૂર્ણપણે અમલમાં આવ્યા નથી. હવે નવા નેતૃત્વ સામે સૌથી મોટો પડકાર શિક્ષણ ક્ષેત્રમાં અટવાયેલા સુધારાઓને ગતિ આપવાનો અને ઉચ્ચ શિક્ષણ વ્યવસ્થાને વધુ પારદર્શક, આધુનિક અને અસરકારક બનાવવાનો રહેશે.
NEP 2020ના અનેક મોટા સુધારાઓ હજુ અધૂરા
NEP 2020નો મુખ્ય હેતુ ભારતની ઉચ્ચ શિક્ષણ વ્યવસ્થામાં વ્યાપક પરિવર્તન લાવવાનો હતો. જોકે છેલ્લા કેટલાક વર્ષોમાં અનેક મહત્વપૂર્ણ સુધારાઓ માત્ર નીતિ સ્તરે જ રહ્યા છે. તેમાં સૌથી મહત્વપૂર્ણ પ્રસ્તાવ એક જ ઉચ્ચ શિક્ષણ નિયમનકારી સંસ્થા બનાવવાનો હતો. આ માટે તૈયાર કરાયેલ વિકાસિત ભારત શિક્ષા અધિષ્ઠાન (VBSA) બિલ હાલમાં સંસદની સંયુક્ત સમિતિ સમક્ષ વિચારાધીન છે. યુનિવર્સિટીની સ્વાયત્તતા, ભંડોળની વ્યવસ્થા અને સત્તાના કેન્દ્રીકરણ જેવા મુદ્દાઓને લઈને આ બિલ પર સતત ચર્ચા ચાલી રહી છે.
હવે નવા સચિવ સામે કયા મોટા પડકાર?
- NEP 2020ના બાકી રહેલા સુધારાઓને ઝડપથી અમલમાં મૂકવા.
- વિકાસિત ભારત શિક્ષા અધિષ્ઠાન (VBSA) બિલને આગળ વધારવું.
- નિયમન, એક્રેડિટેશન, ભંડોળ અને શૈક્ષણિક ધોરણોની અલગ વ્યવસ્થા ઉભી કરવી.
- એકેડેમિક બેન્ક ઑફ ક્રેડિટ્સ (ABC)ને સંપૂર્ણ રીતે કાર્યરત બનાવવી.
- યુનિવર્સિટીઓમાં સુરક્ષિત અને ટેક્નોલોજી આધારિત પરીક્ષા વ્યવસ્થા વિકસાવવી.
ABC અને વિદ્યાર્થી મોબિલિટી હજુ અધૂરી
NEP 2020 હેઠળ શરૂ કરાયેલ એકેડેમિક બેન્ક ઑફ ક્રેડિટ્સ (ABC) દ્વારા લાખો વિદ્યાર્થીઓના એકાઉન્ટ બનાવવામાં આવ્યા છે. પરંતુ હજુ પણ ઘણી યુનિવર્સિટીઓમાં ક્રેડિટ ટ્રાન્સફર, મલ્ટિપલ એન્ટ્રી-એક્ઝિટ સિસ્ટમ અને વિવિધ સંસ્થાઓ વચ્ચે સરળ શૈક્ષણિક સ્થાનાંતરણની વ્યવસ્થા સંપૂર્ણ રીતે અમલમાં આવી નથી. પરિણામે વિદ્યાર્થીઓને તેનો સંપૂર્ણ લાભ મળતો નથી.
વિદેશી યુનિવર્સિટીઓ માટે હજુ અનેક અવરોધ
યુનિવર્સિટી ગ્રાન્ટ્સ કમિશન (UGC)એ વિશ્વની ટોચની વિદેશી યુનિવર્સિટીઓને ભારતમાં કેમ્પસ શરૂ કરવાની મંજૂરી આપી છે. કેટલીક સંસ્થાઓએ રસ પણ દર્શાવ્યો છે, પરંતુ જમીન, આર્થિક વ્યવહાર્યતા, નિયમનકારી પ્રક્રિયા અને શૈક્ષણિક સ્વાયત્તતા જેવા મુદ્દાઓને કારણે આ યોજના હજુ ધીમી ગતિએ આગળ વધી રહી છે.
પેપર લીક બાદ પરીક્ષા સુધારાની વધતી જરૂરિયાત
છેલ્લા બે વર્ષમાં પેપર લીક અને પરીક્ષાની ગેરરીતિઓના અનેક બનાવો સામે આવ્યા છે. તેના કારણે ઉચ્ચ શિક્ષણ વ્યવસ્થામાં સુરક્ષિત અને ટેક્નોલોજી આધારિત પરીક્ષા પ્રણાલી ઉભી કરવાની જરૂરિયાત વધુ સ્પષ્ટ બની છે. નિષ્ણાતોના મતે માત્ર ડિજિટલ વ્યવસ્થા પૂરતી નથી, પરંતુ પારદર્શક ગવર્નન્સ, જવાબદારી અને મજબૂત દેખરેખ પણ એટલી જ જરૂરી છે.
નરેશ પાલ ગંગવાર માટે આ નિમણૂક માત્ર વહીવટી બદલાવ નથી, પરંતુ દેશની ઉચ્ચ શિક્ષણ વ્યવસ્થાને નવી દિશા આપવાની મોટી જવાબદારી પણ છે. વિદ્યાર્થીઓ, શિક્ષણ સંસ્થાઓ અને નીતિ નિર્માતાઓને હવે આશા છે કે લાંબા સમયથી અટવાયેલા NEP 2020ના સુધારાઓને નવા નેતૃત્વ હેઠળ વાસ્તવિક ગતિ મળશે.
