ગુજરાતમાં પેટ્રોલ અને ડીઝલના વેચાણ પર વસૂલવામાં આવતા વિવિધ કર રાજ્ય સરકાર માટે આવકનો મોટો સ્ત્રોત બની રહ્યા છે. નાણાકીય વર્ષ 2025-26 દરમિયાન રાજ્ય સરકારને પેટ્રોલ અને ડીઝલ પરના વેટ, સીએસટી અને સેસમાંથી કુલ રૂ. 21,992 કરોડની આવક થઈ છે. આ આંકડા દર્શાવે છે કે વાહનોમાં વપરાતા ઇંધણ પર વસૂલવામાં આવતા કરથી સરકારને દરરોજ કરોડો રૂપિયાની આવક થઈ રહી છે. ગુજરાતમાં પેટ્રોલ પર 13.7 ટકા અને ડીઝલ પર 14.9 ટકા વેટ વસૂલવામાં આવે છે. આ ઉપરાંત બંને ઇંધણ પર 4 ટકા સેસ પણ લેવામાં આવે છે. પેટ્રોલ અને ડીઝલના વેચાણ પરથી મળતી આવકમાં ડીઝલનો હિસ્સો પેટ્રોલ કરતાં ઘણો વધારે છે.
નાણાકીય વર્ષ 2025-26 દરમિયાન પેટ્રોલ પરના વેટમાંથી રાજ્ય સરકારને રૂ. 4,423 કરોડની આવક થઈ હતી. આ ઉપરાંત પેટ્રોલ પર સીએસટીમાંથી રૂ. 1,040 કરોડ અને સેસમાંથી રૂ. 1,328 કરોડ મળ્યા હતા. એટલે કે પેટ્રોલમાંથી વિવિધ કર દ્વારા સરકારને કુલ રૂ. 6,791 કરોડની આવક થઈ હતી. બીજી તરફ ડીઝલ રાજ્ય સરકાર માટે આવકનું મોટું સાધન બન્યું છે. ડીઝલ પરના વેટમાંથી સરકારને રૂ. 8,675 કરોડ મળ્યા હતા. જ્યારે સીએસટીમાંથી રૂ. 2,427 કરોડ અને સેસમાંથી રૂ. 3,099 કરોડની આવક થઈ હતી. આ રીતે ડીઝલમાંથી વિવિધ કર દ્વારા સરકારને કુલ રૂ. 14,201 કરોડની આવક થઈ હતી.
પેટ્રોલ અને ડીઝલ બંનેમાંથી મળેલી કુલ રૂ. 21,992 કરોડની આવકમાં ડીઝલનો હિસ્સો 69.10 ટકા રહ્યો હતો, જ્યારે પેટ્રોલનો હિસ્સો 30.90 ટકા હતો. એટલે કે સરકારને પેટ્રોલની સરખામણીએ ડીઝલના વેચાણ પરથી કર મારફતે બમણાથી પણ વધુ આવક થઈ છે. આ આંકડાને દૈનિક સરેરાશમાં જોવામાં આવે તો ગુજરાત સરકારને પેટ્રોલ અને ડીઝલ પરના કરમાંથી દરરોજ આશરે રૂ. 60.25 કરોડની આવક થતી હોવાનું સામે આવે છે. એટલે કે ઇંધણના વેચાણ સાથે જોડાયેલા કર રાજ્યની આવકમાં મહત્વપૂર્ણ ફાળો આપી રહ્યા છે.
ડીઝલમાંથી વધુ આવક થવાનું એક કારણ રાજ્યમાં વાહનવ્યવહાર, માલસામાનની હેરફેર અને વ્યાવસાયિક વાહનોમાં ડીઝલનો મોટા પ્રમાણમાં ઉપયોગ હોવાનું માનવામાં આવે છે. ટ્રક, બસ અને અન્ય ભારે વાહનો ઉપરાંત અનેક ઔદ્યોગિક તથા વ્યાવસાયિક પ્રવૃત્તિઓમાં પણ ડીઝલનો ઉપયોગ થાય છે. તેના કારણે ડીઝલના વેચાણનું પ્રમાણ અને તેના પરથી મળતી કર આવક પેટ્રોલની સરખામણીએ વધુ રહે છે. પેટ્રોલ-ડીઝલના ભાવમાં ઇંધણની મૂળ કિંમત ઉપરાંત કેન્દ્ર અને રાજ્ય સરકારના વિવિધ કરનો પણ સમાવેશ થાય છે. તેથી ઇંધણના વેચાણ પરથી સરકારને થતી આટલી મોટી આવકને કારણે પેટ્રોલ-ડીઝલના ભાવ અને તેના પરના કરનો મુદ્દો સામાન્ય ગ્રાહકો માટે પણ મહત્વનો બને છે.
એક તરફ સરકાર માટે પેટ્રોલ-ડીઝલ પરના કર આવકનો મહત્વપૂર્ણ સ્ત્રોત છે, તો બીજી તરફ ઇંધણના ભાવમાં થતો વધારો વાહનચાલકો ઉપરાંત પરિવહન ખર્ચ અને માલસામાનની કિંમતો પર પણ અસર કરી શકે છે. ખાસ કરીને ડીઝલના ભાવમાં ફેરફારની અસર ટ્રાન્સપોર્ટ ક્ષેત્ર મારફતે અન્ય વસ્તુઓના ભાવ પર પણ પડી શકે છે. નાણાકીય વર્ષ 2025-26ના આંકડા દર્શાવે છે કે રાજ્ય સરકારની આવકમાં પેટ્રોલ અને ડીઝલ પરના કરનું મહત્વ કેટલું મોટું છે. માત્ર એક વર્ષમાં રૂ. 21,992 કરોડની આવક અને દરરોજ સરેરાશ રૂ. 60 કરોડથી વધુની આવકથી સ્પષ્ટ થાય છે કે ઇંધણનું વેચાણ રાજ્યની કર આવક માટે મોટું ક્ષેત્ર છે.
