ચિપ્સ, બિસ્કિટ, નમકીન અને મીઠાં પીણાં ખરીદતા લોકો માટે આવનારા સમયમાં પેકેટનો આગળનો ભાગ ઘણું બધું કહી શકે છે. ફૂડ સેફ્ટી એન્ડ સ્ટાન્ડર્ડ્સ ઓથોરિટી ઓફ ઈન્ડિયા (FSSAI)એ પેકેટબંદ ખોરાક પર આગળની બાજુ લાલ રંગનું ષટ્કોણ ચેતવણી નિશાન લગાવવાનો પ્રસ્તાવ સુપ્રીમ કોર્ટ સમક્ષ મૂક્યો છે. જે ખોરાકમાં નક્કી કરેલી મર્યાદા કરતાં વધારે ખાંડ, મીઠું અથવા ઉમેરેલી ચરબી હશે, તેના પેકેટ પર સીધી ચેતવણી જોવા મળી શકે છે. જોકે સૌથી મહત્વની વાત એ છે કે આ નિયમ હજુ લાગુ થયો નથી. FSSAIએ પ્રસ્તાવ મૂક્યો છે અને તેને નિયમમાં ફેરવવા માટે આગળની પ્રક્રિયા બાકી છે. એટલે હાલ તમામ ચિપ્સ, બિસ્કિટ કે ઠંડા પીણાં પર લાલ નિશાન ફરજિયાત થઈ ગયું છે એવું કહેવું ખોટું રહેશે.
પેકેટ પર શું લખેલું જોવા મળશે
FSSAIના પ્રસ્તાવ મુજબ પેકેટની આગળની બાજુ લાલ ષટ્કોણ નિશાનમાં ઉત્પાદન પ્રમાણે ચેતવણી લખી શકાય છે.
- HIGH FAT એટલે ચરબીનું પ્રમાણ વધારે
- HIGH SUGAR એટલે ખાંડનું પ્રમાણ વધારે
- HIGH SALT એટલે મીઠું અથવા સોડિયમનું પ્રમાણ વધારે
- HIGHLY SWEETENED BEVERAGE એટલે વધારે મીઠું પીણું
આ ચેતવણી પેકેટની પાછળની પોષણ માહિતી શોધવાની જરૂરિયાત ઘટાડે અને ખરીદી કરતી વખતે જ ગ્રાહકને સીધી જાણકારી મળે તે હેતુથી લાવવામાં આવી રહી છે.
પહેલા તબક્કામાં બધાં પેકેટ પર નહીં આવે
FSSAIએ આ વ્યવસ્થા તબક્કાવાર લાગુ કરવાની વાત કરી છે. પહેલા તબક્કામાં જે ઉત્પાદનમાં નક્કી કરેલી મર્યાદા કરતાં 2 કે તેથી વધુ બાબતો, એટલે કે ખાંડ, મીઠું અથવા ઉમેરેલી ચરબીનું પ્રમાણ વધારે હશે, ત્યાં ચેતવણી લગાવવાની દરખાસ્ત છે. વધારે મીઠાં પીણાં માટે પણ અલગ ચેતવણીનો પ્રસ્તાવ છે. બીજા તબક્કામાં માત્ર એક જ પોષક તત્વનું પ્રમાણ વધારે હોય તો પણ ચેતવણી લગાવવાનો વિચાર છે. આ તબક્કાવાર રીતથી ગ્રાહકોને નવા નિયમની આદત પડે અને કંપનીઓને પોતાના ઉત્પાદનની સામગ્રીમાં ફેરફાર કરવાનો સમય મળે તે હેતુ છે.
ઘી, તેલ, મીઠું અને ખાંડનું શું થશે?
દરેક એવી વસ્તુ પર લાલ નિશાન નહીં આવે જેમાં સ્વાભાવિક રીતે ચરબી, ખાંડ કે મીઠું હોય. FSSAIના પ્રસ્તાવમાં એક જ ઘટકવાળી કેટલીક વસ્તુઓને છૂટ આપવાની વાત છે. આમાં ઘી, ખાદ્ય તેલ, મીઠું, ખાંડ, ગોળ અને મધ જેવી વસ્તુઓનો સમાવેશ થઈ શકે છે. અંતિમ નિયમ આવ્યા પછી કઈ વસ્તુને કેટલી છૂટ મળશે તે સ્પષ્ટ થશે.
સુપ્રીમ કોર્ટની સખ્તાઈ પછી ઝડપ આવી
પેકેટબંદ ખોરાક પર સ્પષ્ટ ચેતવણી લગાવવાનો મુદ્દો ઘણા સમયથી ચર્ચામાં હતો. 13 ઓગસ્ટ 2026ના રોજ સુપ્રીમ કોર્ટે FSSAI અને કેન્દ્ર સરકારના વલણ પર સવાલ ઉઠાવ્યો હતો અને ગ્રાહકોને ખરીદીના સમયે જ સરળતાથી સમજાય તેવી પોષણ માહિતી આપવાની જરૂરિયાત પર ભાર મૂક્યો હતો. કોર્ટે ખાસ કરીને બાળકોમાં વધતી સ્થૂળતા અને પેકેટબંદ ખોરાકની વધતી ખપત અંગે ચિંતા વ્યક્ત કરી હતી. કોર્ટે સરકાર અને FSSAIને 2 અઠવાડિયામાં નિર્ણય જણાવવા કહ્યું હતું. ત્યારબાદ FSSAIએ 28 ઓગસ્ટે સુપ્રીમ કોર્ટ સમક્ષ લાલ ચેતવણીનું પ્રસ્તાવિત માળખું રજૂ કર્યું.
બાળકો માટે કેમ મહત્વનું માનવામાં આવે છે?
ચિપ્સ, બિસ્કિટ, નમકીન અને મીઠાં પીણાં બાળકો તથા યુવાનોમાં ખૂબ લોકપ્રિય છે. આ વસ્તુઓના પેકેટ પર આકર્ષક ચિત્રો, જાહેરાતો અને અલગ પ્રકારની પેકેજિંગ હોય છે. ઘણી વખત પેકેટની પાછળ લખેલી પોષણ માહિતી વાંચ્યા વગર જ વસ્તુ ખરીદાઈ જાય છે. સુપ્રીમ કોર્ટે પણ બાળકોના સ્વાસ્થ્યને ધ્યાનમાં રાખીને પેકેટની આગળ જ સરળ ચેતવણી આપવાની જરૂરિયાત પર ભાર મૂક્યો છે. કોર્ટના જણાવ્યા પ્રમાણે 2000થી 2022 વચ્ચે શાળા વયના બાળકો અને કિશોરોમાં વધારે વજનનું પ્રમાણ 2%થી વધીને 10% થયું હતું.
કંપનીઓ સામે પણ વધશે દબાણ
જો આ નિયમ અંતિમ સ્વરૂપમાં લાગુ થાય છે તો તેની અસર માત્ર ગ્રાહકો પર નહીં, પરંતુ ખાદ્ય અને પીણાં બનાવતી કંપનીઓ પર પણ પડશે.
કંપનીઓ પાસે મુખ્યત્વે 2 રસ્તા રહેશે:
- પેકેટની આગળ સ્પષ્ટ લાલ ચેતવણી મૂકવી.
- ખાંડ, મીઠું અથવા ચરબીનું પ્રમાણ ઘટાડીને ઉત્પાદનની સામગ્રીમાં ફેરફાર કરવો.
વિશ્વના કેટલાક દેશોમાં આવા ચેતવણી નિશાન બાદ કંપનીઓએ પોતાના ઉત્પાદનોમાં ફેરફાર કર્યા હોવાના ઉદાહરણો પણ સામે આવ્યા છે. ચિલીએ આવા નિયમો તબક્કાવાર લાગુ કર્યા હતા અને FSSAIએ પણ પોતાના પ્રસ્તાવમાં તેનો સંદર્ભ આપ્યો છે.
ગ્રાહકોના સર્વેમાં પણ લાલ નિશાનની માંગ
આ દરમિયાન લોકલસર્કલ્સના તાજેતરના સર્વેમાં 83,000થી વધુ લોકોના જવાબ લેવામાં આવ્યા હતા. સર્વેમાં 80% લોકોએ કહ્યું કે વધારે ખાંડ, મીઠું અથવા સંતૃપ્ત ચરબીવાળા પેકેટબંદ ખોરાક પર આગળની બાજુ સ્પષ્ટ ચેતવણી હોવી જોઈએ. 44% લોકોએ લાલ ચેતવણી નિશાનને સૌથી ઉપયોગી વિકલ્પ ગણાવ્યો. કુલ 94% લોકોએ કહ્યું કે આવી ચેતવણી તેમના ખરીદીના નિર્ણયને અસર કરી શકે છે.
હાલ FSSAIનો લાલ ષટ્કોણવાળો પ્રસ્તાવ અંતિમ નિયમ બન્યો નથી. હવે નિયમમાં જરૂરી ફેરફાર, સત્તાવાર જાહેરનામું અને અમલની તારીખ નક્કી થયા બાદ જ ખબર પડશે કે કયા ઉત્પાદનો પર અને ક્યારથી આ ચેતવણી ફરજિયાત બનશે.
