ઝારખંડના ધનબાદમાં ગેરકાયદેસર કોલસા ખાણકામ અને મની લોન્ડરિંગ સામે એન્ફોર્સમેન્ટ ડિરેક્ટોરેટ (ED)એ અત્યાર સુધીની સૌથી મોટી કાર્યવાહી હાથ ધરી છે. ‘બ્લેક ડાયમંડ સિટી’ તરીકે ઓળખાતા ધનબાદમાં કોલસા માફિયાઓ અને તેમના નેટવર્ક સામે થયેલા આ દરોડાઓ દરમિયાન 600 કરોડથી વધુની બેનામી સંપત્તિ, કરોડો રૂપિયાના રોકાણ અને મહત્વના દસ્તાવેજો જપ્ત કરવામાં આવ્યા છે. આ કાર્યવાહીએ સમગ્ર કોલસા ઉદ્યોગમાં ભારે ખળભળાટ મચાવ્યો છે.
EDની રાંચી ઝોનલ ટીમે વહેલી સવારે ધનબાદના સરૈધેલા, કતરાસ, ઝરિયા અને બેંક મોર સહિતના વિસ્તારોમાં એકસાથે 30થી વધુ સ્થળોએ દરોડા પાડ્યા હતા. તપાસ દરમિયાન ભારત કોકિંગ કોલ લિમિટેડ (BCCL) સાથે જોડાયેલા મોટા આઉટસોર્સિંગ કોન્ટ્રાક્ટર લાલ બાબુ સિંહ (એલબી સિંહ), કોલસા વેપારી અનિલ ગોયલ અને તેમના નજીકના સહયોગીઓના ઠેકાણાઓની તપાસ કરવામાં આવી હતી. અનેક સ્થળોએ કલાકો સુધી તપાસ ચાલી હતી અને મોટી સંખ્યામાં દસ્તાવેજો તેમજ ડિજિટલ પુરાવા કબજે કરવામાં આવ્યા હતા.
તપાસ દરમિયાન EDને મોટા પાયે ગેરકાયદેસર સંપત્તિના પુરાવા મળ્યા હોવાનું જાણવા મળ્યું છે. એજન્સીએ લગભગ 160 કરોડના મ્યુચ્યુઅલ ફંડ્સ ફ્રીઝ કર્યા છે. ઉપરાંત 600 કરોડથી વધુની કિંમતની બેનામી મિલકતોના દસ્તાવેજો પણ જપ્ત કરવામાં આવ્યા છે. આ મિલકતોમાં રહેણાંક અને વ્યાવસાયિક પ્લોટ, કોમર્શિયલ બિલ્ડિંગ, ખાણ સંબંધિત હિસ્સેદારી તેમજ અન્ય સ્થાવર સંપત્તિનો સમાવેશ થાય છે. તપાસ દરમિયાન 1.02 કરોડથી વધુની બિનહિસાબી રોકડ, અનેક ડિજિટલ ઉપકરણો અને વિવિધ બેંક ખાતાઓ સંબંધિત દસ્તાવેજો પણ મળી આવ્યા છે.
EDનું માનવું છે કે આ સમગ્ર સંપત્તિ ગેરકાયદેસર કોલસા ખાણકામ, ખંડણી વસૂલાત, ગેરરીતિથી મેળવાયેલા કોન્ટ્રાક્ટ અને મની લોન્ડરિંગ દ્વારા ઉભી કરવામાં આવી હતી. હવે આ સંપત્તિના નાણાકીય સ્ત્રોત અને તેમાં સામેલ અન્ય લોકોની ભૂમિકા અંગે વધુ તપાસ કરવામાં આવી રહી છે. ધનબાદમાં કોલસા માફિયાનો ઇતિહાસ દાયકાઓ જૂનો છે. વર્ષ 1970માં કોલસા ખાણોના રાષ્ટ્રીયકરણ બાદ અહીં ગેરકાયદેસર ખાણકામ અને કોલસા ચોરીના અનેક નેટવર્ક ઉભા થયા હતા. ત્યારબાદ ઘણા વર્ષો સુધી કોલસા ખાણોના નિયંત્રણ માટે ગેંગવોર, હિંસા અને રાજકીય પ્રભાવના અનેક બનાવો સામે આવ્યા હતા. ધનબાદના આ જ માહોલ પરથી પ્રેરણા લઈને પ્રખ્યાત ફિલ્મ ‘ગેંગ્સ ઓફ વાસેપુર’ની વાર્તા પણ તૈયાર કરવામાં આવી હોવાનું માનવામાં આવે છે.
સમય જતાં કોલસા માફિયાની કામગીરીનું સ્વરૂપ બદલાતું ગયું. સીધી ગેંગવોરની જગ્યાએ આઉટસોર્સિંગ કંપનીઓ અને કોન્ટ્રાક્ટ સિસ્ટમ દ્વારા ગેરકાયદેસર નેટવર્ક વધુ મજબૂત બન્યું. તપાસ એજન્સીઓના જણાવ્યા મુજબ, કેટલાક કોન્ટ્રાક્ટરોને સરકારી ખાણોના કામ મળ્યા બાદ તેમની આડમાં ગેરકાયદેસર ખાણકામ, કોલસાની ચોરી અને વસૂલાતનું મોટું નેટવર્ક ઉભું કરવામાં આવ્યું હતું. આ ગેરરીતિઓ દ્વારા કરોડો રૂપિયાની સંપત્તિ એકત્ર કરવામાં આવી હોવાની શંકા છે.
કેન્દ્ર સરકારની ગેરકાયદેસર ખાણકામ અને મની લોન્ડરિંગ સામેની ‘ઝીરો ટોલરન્સ’ નીતિના ભાગરૂપે આ કાર્યવાહી કરવામાં આવી હોવાનું માનવામાં આવે છે. EDનો મુખ્ય ઉદ્દેશ ગુનાહિત પ્રવૃત્તિઓથી કમાયેલી સંપત્તિ શોધી કાઢીને તેને જપ્ત કરવાનો છે. આ કેસમાં મળેલા દસ્તાવેજોના આધારે હવે નાણાંના વ્યવહારો, શેલ કંપનીઓ અને અન્ય નેટવર્કની પણ તપાસ કરવામાં આવશે.
સૂત્રોના જણાવ્યા અનુસાર, આ કાર્યવાહી માત્ર શરૂઆત છે. દરોડા દરમિયાન મળેલા પુરાવાના આધારે હવે એવા લોકો સુધી પણ તપાસનો વ્યાપ વધારવામાં આવી શકે છે, જેમણે આ ગેરકાયદેસર નેટવર્કને સીધી કે આડકતરી રીતે મદદ કરી હોય. તપાસ દરમિયાન કેટલાક રાજકીય સંપર્કો, સરકારી અધિકારીઓ અને અન્ય પ્રભાવશાળી લોકોની ભૂમિકા પણ તપાસના દાયરામાં આવી શકે છે.
ધનબાદમાં થયેલી આ કાર્યવાહી કોલસા માફિયાઓ સામેનો અત્યાર સુધીનો સૌથી મોટો ફટકો માનવામાં આવી રહી છે. 600 કરોડથી વધુની બેનામી સંપત્તિ, 160 કરોડના મ્યુચ્યુઅલ ફંડ્સ અને અન્ય નાણાકીય પુરાવા મળ્યા બાદ તપાસ વધુ ઝડપથી આગળ વધે તેવી શક્યતા છે. આગામી દિવસોમાં ED દ્વારા વધુ દરોડા, પૂછપરછ અને નવા ખુલાસા સામે આવી શકે છે, જેના કારણે ધનબાદના કોલસા ઉદ્યોગ સાથે જોડાયેલા અનેક લોકોની મુશ્કેલી વધી શકે છે.
