મહારાષ્ટ્રમાં માહિતીના અધિકાર (RTI) કાયદા હેઠળ અમલમાં મૂકાયેલા નવા નિયમોને લઈને જાણીતા સામાજિક કાર્યકર અન્ના હજારે ફરી એકવાર આંદોલનના મંચ પર આવી ગયા છે. ભ્રષ્ટાચાર વિરુદ્ધની લડાઈ અને પારદર્શક શાસન માટે વર્ષોથી સંઘર્ષ કરતા અન્ના હજારેએ રાજ્ય સરકારને કડક ચેતવણી આપી છે કે RTI નિયમોમાં કરાયેલા ફેરફારો તાત્કાલિક પાછા લેવામાં નહીં આવે તો તેઓ 5 જુલાઈ 2026થી અનિશ્ચિત ભૂખ હડતાળ શરૂ કરશે,જો કે અન્ના હજારેએ મહારાષ્ટ્રના મુખ્યમંત્રી દેવેન્દ્ર ફડણવીસને પત્ર લખીને જણાવ્યું છે કે રાજ્ય સરકારે 12 જૂન, 2026ના રોજ અમલમાં મૂકેલા “મહારાષ્ટ્ર માહિતીનો અધિકાર નિયમો-2026” RTI કાયદાની મૂળ ભાવનાને નબળી પાડે છે અને સામાન્ય નાગરિકોને માહિતી મેળવવાથી દૂર રાખે છે.
શું છે સમગ્ર વિવાદ?
મહારાષ્ટ્ર સરકારે RTI સંબંધિત કેટલાક નવા નિયમો જાહેર કર્યા છે. અન્ના હજારેનો દાવો છે કે આ નવા નિયમો નાગરિકોના અધિકારોને મર્યાદિત કરે છે અને સરકારને વધુ જવાબદેહ બનાવવાના બદલે માહિતી મેળવવાની પ્રક્રિયાને વધુ જટિલ અને ખર્ચાળ બનાવે છે.અન્ના હજારેના જણાવ્યા મુજબ RTI કાયદો કોઈ આવક મેળવવાનો કાયદો નથી, પરંતુ નાગરિકોને સરકાર પાસેથી માહિતી મેળવવાનો બંધારણીય અધિકાર આપતો કાયદો છે. આવા કાયદાને વધુ કડક અને ખર્ચાળ બનાવવાથી સામાન્ય લોકો માટે માહિતી મેળવવી મુશ્કેલ બની જશે.
કયા નિયમો સામે અન્નાનો વિરોધ?
અન્ના હજારે ખાસ કરીને કેટલાક નવા નિયમો સામે વાંધો ઉઠાવી રહ્યા છે.
અરજી ફીમાં વધારો
અગાઉ RTI અરજી માટે 10 રૂપિયાની ફી લેવામાં આવતી હતી. નવા નિયમો હેઠળ આ ફી વધારીને 30 રૂપિયા કરવામાં આવી છે. અન્ના હજારેનું કહેવું છે કે સરકાર પાસે આ વધારો કરવાનો કોઈ તર્કસંગત આધાર નથી. તેઓ માને છે કે વધારેલી ફી સામાન્ય નાગરિકોને માહિતી મેળવવાથી દૂર રાખશે.
ઓળખપત્ર ફરજિયાત
નવા નિયમો મુજબ RTI અરજી સાથે ઓળખપત્ર રજૂ કરવું જરૂરી બનાવવામાં આવ્યું છે. અન્ના હજારેનો દાવો છે કે RTI અધિનિયમની કલમ 6(2) હેઠળ અરજદારને પોતાની ઓળખ અથવા માહિતી માંગવાનું કારણ જણાવવાની જરૂર નથી. ઓળખપત્ર ફરજિયાત બનાવવાથી વ્હિસલબ્લોઅર્સ અને ભ્રષ્ટાચાર બહાર લાવનારા લોકો જોખમમાં મુકાઈ શકે છે.
એક વિષય-એક અરજી
સરકારે “એક વિષય-એક અરજી”નો નિયમ પણ લાદ્યો છે. અન્ના હજારેનું માનવું છે કે આ નિયમ અનાવશ્યક છે અને નાગરિકો માટે વધારાનો બોજ ઉભો કરે છે. ઘણીવાર એક જ કેસમાં વિવિધ મુદ્દાઓ સાથે જોડાયેલી માહિતી માંગવી જરૂરી બને છે.
પુનરાવર્તિત અરજી પર પ્રતિબંધ
જો કોઈ અરજદારને અધૂરી માહિતી મળે અને તે ફરી અરજી કરે તો તેને પુનરાવર્તિત અરજી ગણાવીને બંધ કરવાની જોગવાઈ પણ કરવામાં આવી છે. અન્ના હજારેના મત મુજબ આ નાગરિકોના અધિકારોને મર્યાદિત કરે છે અને માહિતી મેળવવાની પ્રક્રિયાને અવરોધે છે.
અપીલ અને સુનાવણી સંબંધિત વાંધા
અન્ના હજારે નવા નિયમોમાં કરવામાં આવેલા કેટલાક અન્ય ફેરફારો સામે પણ સખત વિરોધ વ્યક્ત કરી રહ્યા છે.
તેમના જણાવ્યા મુજબ જો અરજદાર સુનાવણી દરમિયાન હાજર ન રહે તો તેની અપીલ ફગાવી દેવાની જોગવાઈ કરવામાં આવી છે. ઉપરાંત અરજદારના મૃત્યુ બાદ કેસ બંધ કરી દેવાનો નિયમ પણ લાવવામાં આવ્યો છે. તેઓ માને છે કે આ જોગવાઈઓ RTIની ભાવનાને નુકસાન પહોંચાડે છે.તેમણે માહિતી આયોગ સમક્ષ સુનાવણી દરમિયાન કાનૂની મદદ મેળવવા પર મૂકાયેલા નિયંત્રણો સામે પણ વાંધો નોંધાવ્યો છે.
“નાગરિકો પર બોજ, સિસ્ટમ પર નહીં”
અન્ના હજારેનું કહેવું છે કે સરકાર માહિતી પ્રણાલીને વધુ પારદર્શક બનાવવાને બદલે નાગરિકો પર નવા બોજ લાદી રહી છે.
તેમણે જણાવ્યું કે RTI કાયદાની કલમ 4 હેઠળ સરકારી વિભાગોએ ઘણી મહત્વપૂર્ણ માહિતી સ્વયં જાહેર કરવી જોઈએ. જો સરકારો આ જોગવાઈનું યોગ્ય રીતે પાલન કરે તો RTI અરજીઓની સંખ્યા આપમેળે ઘટી શકે. પરંતુ તેના બદલે સરકાર વધુ ફી, વધુ દસ્તાવેજો અને વધુ પ્રતિબંધો લાદી રહી છે.અન્ના હજારેના જણાવ્યા મુજબ દરેક વિભાગે પોતાનું બજેટ, ખર્ચ, ટેન્ડર, મંજૂરીઓ, લાભાર્થીઓની યાદી અને તપાસ અહેવાલો ઓનલાઈન જાહેર કરવા જોઈએ. તેનાથી પારદર્શિતા વધશે અને નાગરિકોને RTI અરજી કરવાની જરૂર પણ ઓછી પડશે.
20 વર્ષ પછી ફરી RTI માટે આંદોલન
અન્ના હજારેનું RTI સાથેનું જોડાણ ખૂબ જૂનું છે. મહારાષ્ટ્રમાં માહિતી અધિકાર ચળવળને મજબૂત બનાવવામાં તેમનું મહત્વપૂર્ણ યોગદાન રહ્યું છે. RTI કાયદા માટે તેમણે અગાઉ પણ અનેક આંદોલનો અને ભૂખ હડતાળો કર્યા હતા. તેમની આગેવાની હેઠળ મહારાષ્ટ્રમાં RTI માટે મજબૂત જનઆંદોલન ઊભું થયું હતું, જે બાદમાં રાષ્ટ્રીય RTI કાયદાનો આધાર બન્યું હતું.અહેવાલો મુજબ 2003માં મુંબઈના આઝાદ મેદાન, 2004માં રાળેગણ સિદ્ધિ અને 2006માં કેન્દ્રના RTI કાયદા માટે તેમણે ઉપવાસ આંદોલનો કર્યા હતા. હવે લગભગ 20 વર્ષ બાદ તેઓ ફરી RTI મુદ્દે ભૂખ હડતાળ માટે તૈયાર થયા છે.
5 જુલાઈથી અનિશ્ચિત ભૂખ હડતાળ
અન્ના હજારે સ્પષ્ટ કહી ચૂક્યા છે કે જો રાજ્ય સરકાર નવા RTI નિયમો પાછા નહીં ખેંચે તો તેઓ 5 જુલાઈથી અહિલ્યાનગર જિલ્લાના રાળેગણ સિદ્ધિ ગામમાં અનિશ્ચિત ભૂખ હડતાળ શરૂ કરશે. તેમણે આ હડતાળને નાગરિકોના માહિતી મેળવવાના અધિકાર માટેની લડાઈ ગણાવી છે.તેમણે સરકારને ચેતવણી આપી છે કે નિયમો દ્વારા નાગરિકોના અધિકારો ઘટાડવામાં નહીં આવે. સરકારને નિયમ બનાવવાનો અધિકાર છે, પરંતુ તે મૂળ RTI અધિનિયમ-2005ની મર્યાદામાં જ હોવા જોઈએ.
સરકાર પર વધતું દબાણ
અન્ના હજારેના આ એલાન બાદ મહારાષ્ટ્ર સરકાર પર દબાણ વધ્યું છે. RTI કાર્યકરો, સામાજિક સંગઠનો અને પારદર્શિતા માટે કાર્યરત અનેક જૂથોએ પણ નવા નિયમોની સમીક્ષા કરવાની માંગ કરી છે.રાજકીય નિષ્ણાતોનું માનવું છે કે અન્ના હજારેની છબી આજે પણ ભ્રષ્ટાચાર વિરોધી આંદોલનના સૌથી મોટા પ્રતીકોમાંની એક છે. આવી સ્થિતિમાં જો તેઓ ભૂખ હડતાળ શરૂ કરે છે તો રાજ્ય સરકાર માટે રાજકીય અને સામાજિક દબાણ ઊભું થઈ શકે છે.
શું સરકાર નમશે?
હાલ સમગ્ર મામલે મહારાષ્ટ્ર સરકાર તરફથી અંતિમ નિર્ણય આવ્યો નથી. પરંતુ અન્ના હજારેની ચેતવણી બાદ રાજ્યની રાજનીતિમાં RTI મુદ્દો ફરી કેન્દ્રસ્થાને આવી ગયો છે.આગામી દિવસોમાં સરકાર અને અન્ના હજારે વચ્ચે ચર્ચા થાય છે કે નહીં અને સરકાર નિયમોમાં ફેરફાર કરવા તૈયાર થાય છે કે નહીં તેના પર સૌની નજર ટકેલી છે. જો સમાધાન નહીં થાય તો 5 જુલાઈથી શરૂ થનારી અન્ના હજારેની ભૂખ હડતાળ મહારાષ્ટ્રમાં એક નવા જનઆંદોલનનું રૂપ લઈ શકે છે.
